Vorsten of wapendragers

In de tentoonstelling ‘Kracht van kronieken’ staat het Berghse kroniekenhandschrift centraal. Het boek bestaat uit een twaalftal kronieken die allemaal vlak na elkaar door dezelfde persoon zijn opgeschreven. Aan elke kroniek gaat (of ging) een tekening vooraf. Deze introduceert het onderwerp van de kroniek. Dat zijn achtereenvolgens een geschiedenis van de eerste pausen, vervolgens vier bisdommen, van de Roomse keizers en ten slotte enkele hertogdommen en graafschappen. Daarom zijn de afgebeelde figuren wel geïdentificeerd als vorsten.

Maar zijn het vorsten of wapendragers?

Onderzoeksproject

Na de aankoop voor de collectie van Kasteel en Museum Huis Bergh ging een groep wetenschappers met het middeleeuwse handschrift aan de slag. Ze onderzochten het boek vanuit uiteenlopende perspectieven. De resultaten van dit grootschalige onderzoeksproject zijn beschikbaar in een wetenschappelijke bundel. Wim van Anrooij en Jeanne Verbij-Schillings voerden de redactie van het boek met de titel Het Berghse Kroniekenhandschrift. Niet te verwarren met het publieksboek Het Berghse kroniekenhandschrift van Johan Oosterman.

De wetenschappelijke bundel belicht diverse aspecten van het complexe kroniekenhandschrift: het boekomslag, de kroniekteksten, het schrift, de taal en de tekeningen komen allemaal aan bod.

Wapen van Gelre
Ridder met het wapen van Gelre, deels gekleurde pentekening in het Berghse kroniekenhandschrift, ca. 1450-60. Kasteel en Museum Huis Bergh, ‘s-Heerenberg, inv. 2095, f. 218v. Bron: Huis Bergh

Inmiddels is bijvoorbeeld duidelijk dat één persoon het boek schreef, in de periode van circa 1450-60. Hoewel de afzonderlijke kronieken in de loop van het productieproces wat van plaats zijn veranderd, kwam het boek in een relatief korte periode tot stand. En ten slotte was Gelre het uitgangspunt voor de samensteller. De kroniek van Gelre is de eerste van de regionale kronieken. Alle andere kroniekteksten zijn opgenomen vanwege hun belang voor Gelre.

Pentekeningen

Ook voor de pentekeningen is aandacht. Hoewel sommige auteurs van portretten spreken, gaat het hier niet om individuen. Kunsthistoricus Rob Dückers merkt in zijn bijdrage terecht op:

Het zou overigens verkeerd zijn hier de term ‘portret’ te gebruiken. Het gaat immers niet om identificeerbare historische figuren, maar eerder om een voorstelling van het vorstentype van een bepaald gebied, zonder daarmee een specifiek persoon aan te willen duiden. Het ambt is belangrijk, niet het individu dat dit ambt bekleedt.

– Rob Dückers, ‘De decoratie in het Berghse kroniekenhandschrift.’ In Het Berghse kroniekenhandschrift, p. 116.

Het kleurgebruik in het Berghse kroniekenhandschrift is opvallend.

De meeste kleur hebben de wapens. De figuren en het landschap daarentegen zijn monochroom waardoor een groot contrast ontstaat. De meeste aandacht gaat daardoor naar de wapens. Deze zijn dan ook van groot belang. Ze identificeren het vorstendom waarvan in de tekst sprake is. Zo is in een oogopslag duidelijk welk territorium in de betreffende kroniek centraal staat.

Vorsten

De tekeningen zijn nog het beste te vergelijken met de portretten in het wapenboek van Hendrik van Heessel, Met de woorden van letterkundige Jeanne Verbij-Schillings, tevens een van twee redacteurs van de bundel:

Het zou in dit verband interessant zijn de Berghse tekeningen te vergelijken met die in het handschrift van de uit Gelre afkomstige wapenkoning Hendrik van Heessel, dat contemporain is met het Berghse kroniekenhandschrift …

– Jeanne Verbij-Schillings, ‘Heraldiek in het Berghse kroniekenhandschrift.’ In Het Berghse kroniekenhandschrift, p. 192.

De heraut en later wapenkoning aan het hof van Bourgondië Hendrik van Heessel tekende in een boek met zijn persoonlijke aantekeningen een reeks portretten van de graven van Holland. De laatste daarvan is Jacoba van Beieren die tot 1428 gravin van Holland was. De serie is tevens de oudst bekende portrettenreeks van de Hollandse graven.

Wat opvalt is dat de wapens met een nieuwe graaf of gravin veranderen. Hieruit blijkt hoe veranderlijk wapens zijn, en hoe persoonsgebonden.

Graven van Holland met hun wapens
Twee opeenvolgende graven van Holland met hun wapens, gekleurde pentekening in het wapenboek van Hendrik van Heessel, ook Chronique des comtes de Hollande, 1456. Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen, inv. B 89420, f. 159r. Bron: Flandrica

Wapendragers

Ook in het Berghse kroniekenhandschrift is een figuur voorgesteld met het wapen van Holland, voorafgaand aan de kroniek van dit graafschap. Een vergelijking met het wapenboek van Van Heessel laat zien dat we met het wapen te maken hebben zoals dat door Jan van Avesnes werd gevoerd. Deze graaf van Henegouwen volgde in 1299 de jonggestorven Jan van Holland op. Vanaf dat moment vertoonde het wapen van Holland zowel de zwarte Hollandse leeuw als de rode van Henegouwen.

Wapen van Holland
Ridder met het wapen van Holland, deels gekleurde pentekening in het Berghse kroniekenhandschrift, ca. 1450-60. Kasteel en Museum Huis Bergh, ‘s-Heerenberg, inv. 2095, f. 223v. Bron: Huis Bergh

Behalve de overeenkomsten in wapens zijn er ook opvallende verschillen tussen de graaf in het wapenboek van Van Heessel en de getekende figuur in het Berghse kroniekenhandschrift.

De graaf in het boek van Hendrik van Heessel heeft veel meer kleur. Zijn wapen verschijnt ook op zijn borstkuras. Maar kleur zit ook in zijn hoed, schoenen en zelfs gezicht. Het gaat hier dan ook om een identificeerbare figuur. Het is een figuur met kleur, in letterlijke en figuurlijke zin.

Hoewel het wapen gekleurd is, en duidelijk identificeerbaar, is de figuur in het Berghse kroniekenhandschrift niet gekleurd. Het gebrek aan kleur dringt de figuur naar de achtergrond die eveneens kleurloos is. De figuur versmelt daardoor met de achtergrond.

Kleurgebruik

De auteurs van de bundel Het Berghse kroniekenhandschrift geven aan dat verschillende aspecten van het boek nog onderzoek behoeven en verdienen. Het materiaalgebruik, meer specifiek het gebruik van kleur, in de tekeningen is een van die aspecten. De tekenaar gebruikte kleur met een duidelijke functie, namelijk om de wapens te benadrukken. Deze krijgen extra accent vanwege het contrast met de monochrome achtergrond.

Ook de wapendragende figuur is kleurloos. Het is geen identificeerbare vorst, zoals Dückers al opmerkte. Ik zou daaraan willen toevoegen dat het zelfs maar de vraag is of we hier überhaupt met een vorst te maken hebben.

Aan het begin stelde ik de vraag of we met vorsten of wapendragers te maken hebben. De figuur lijkt eerder een decoratief doel te dienen. Het is geen vorst, zelfs geen vorstentype. Zoals herauten vorsten aankondigden tijdens officiële gelegenheden, lijken hier figuren voorgesteld die het onderwerp van de kronieken introduceren. Het zijn geen vorsten, zelfs geen vorstentypes. De figuren zijn wapendragers in dienst van de kronieken.


Meer lezen?

  • Wim van Anrooij, “Hendrik Van Heessel, héraut à la cour impériale et à la cour de Bourgogne.” Revue du Nord, 3-4, 366-67 (2006): 709-26. [online]
  • Het Berghse kroniekenhandschrift, red. Wim van Anrooij en Jeanne Verbij-Schillings (Hilversum 2021).

Meer lezen over de pentekeningen in het Berghse kroniekenhandschrift? Zie dan ook mijn blogartikel ‘Pausen in pentekening‘.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top