Silver Saints

De middeleeuwse toepassingen van metalen insignes fascineren me sinds ik aan de slag ging met mijn proefschrift. Dat verscheen in 2009 met de titel Pelgrimstekens op perkament. Het onderwerp heeft me erna nooit meer losgelaten. Sinds augustus ligt er nu ook een Engelstalige monografie over het onderwerp met de titel Silver Saints: Prayers and Badges in Late Medieval Books. Hierin beschrijf ik het middeleeuwse gebruik om de kleine metalen voorwerpen in religieuze boeken te naaien.

Omslag Silver Saints keerzijde

Ook ga ik in op Vlaamse verluchters die vanaf ongeveer 1480 insignes in boeken schilderden alsof ze zijn ingenaaid. Deze trompe-l’oeil-schilderingen horen tot het mooiste wat in de middeleeuwen aan boekverluchting is voortgebracht.

Silver Saints

“Silver saints”, zo noemde de antiquair Francis Douce de insignes van zilverblik, toen hij ze voor het eerst tegenkwam. Douce was vanaf 1807 enkele jaren Keeper of Manuscripts in het British Museum en zelf fervent verzamelaar. Zijn private aanwinsten hield hij nauwkeurig bij in notitieboeken die hij collecta noemde. Na zijn dood liet hij zijn verzameling, inclusief notitieboeken, na aan de Bodleian Library in Oxford.

In een van de collecta beschrijft hij een recente aanschaf als volgt:

A small ill.d Horae with silver saints fastened to the margins.

– Francis Douce, Collecta (1831), nr. 51

Het genoemde Horae of getijdenboek, nog steeds in de Bodleian Library (Ms Douce 51), bevat enkele kleine zilveren reliëfs van vooral Maria. Een middeleeuwse eigenaar naaide ze vast aan het perkament, in de marges van gebeden. Voor Douce was het fenomeen nieuw. Nog steeds is er maar een tiental boeken bekend waarin metalen insignes bewaard bleven. Het gebruik bleef daardoor onderbelicht, hoewel het soms genoemd wordt, bijvoorbeeld door Virginia Reinburg in A Social History of the Book of Hours (2012).

In 2017 bood Les Enluminures een boek aan met insignes daarin. Daarover werd opgemerkt:

With a total of seven intact badges, our Book of Hours is second only to one other in the number of pilgrims’ badges it preserves, fully intact and still sewn onto its parchment leaves, and is one of only ten books in which any pilgrims’ badges remain at all (most of these with only a single badge).

– Emily Runde, ‘Badges of devotion’, post in Textmanuscripts, Les Enluminures (5 april 2017).

Het geeft aan hoe uitzonderlijk een dergelijke vondst is.

Sporen van insignes

Latere eigenaars verwijderden insignes vaak. Talloze metalen insignes lieten echter hun sporen na in een veelvoud aan religieuze boeken, zowel in manuscripten als in vroege drukken. In de late middeleeuwen was het veel gebruikelijker om insignes aan perkament vast te maken dan religieuze boeken met daarin bewaarde insignes doen vermoeden, zo blijkt. En de sporen vormen een vruchtbaar uitgangspunt voor zowel de studie van pelgrimstekens en andere religieuze insignes als de devotionele praktijk van leken.

Hoog tijd dus dat er ook een Engelstalige monografie verscheen over het onderwerp.

Meer lezen?

Silver Saints: Prayers and Badges in Late Medieval Books (2021) verscheen dit jaar bij Brepols.

Ik schreef vaker blogartikelen over het onderwerp, bijvoorbeeld in ‘Een collectie insignes met een uniek verhaal‘. In ‘Veelvoud en variatie in Scheut‘ is te zien hoe een trompe-l’oeil-schildering met insignes eruit zag. Het artikel ‘Meer sporen van Aardenburg‘ bevat een voorbeeld van een boekpagina met afdrukken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top