DNA in middeleeuws perkament

Gepubliceerd op: 27 juli 202220 oktober 2024Auteur: Hanneke van AsperenReactie: 0

Met Rutger Vos van Naturalis Biodiversity Center en Elio Schijlen van Wageningen University & Research doe ik momenteel een biocodicologisch onderzoek naar DNA in middeleeuws perkament. In eerste instantie hopen we meer te weten te komen over soort en herkomst van de dieren waarvan het perkament is gemaakt. Daarnaast bekijken we wat DNA-onderzoek naar middeleeuws perkament nog aan onverwachts kan opleveren.

Middeleeuws perkament

Door met een getraind oog naar middeleeuwse boeken te kijken, kunnen we veel conclusies trekken over productie en gebruik. Codicologie noemen we dit type onderzoek, naar het Latijnse woord codex. Moderne technieken maken het mogelijk om het perkament van middeleeuwse codices op nieuwe manieren te onderzoeken. Dit levert extra informatie op die niet (altijd) met het blote oog zichtbaar is. Dit onderzoek naar genetisch materiaal in middeleeuwse handschriften noemen we biocodicologie.

Veel codicologen houden zich inmiddels met biologische technieken bezig.

As biotechnological methods continue to improve we hope that biocodicology will become a highly relevant discipline in manuscript studies, contributing an additional perspective to the current scholarship.

– Sarah Fiddyment e.a. in Heritage Science (2019)

Verschillende onderdelen van middeleeuwse handschriften lenen zich voor biocodicologisch onderzoek. Veel ervan bestaat immers uit dierlijk of plantaardig materiaal, zoals het pigment, de boekplatten en de lijm. Ook perkament is gemaakt van dieren.

Problemen

DNA-onderzoek naar middeleeuws perkament komt helaas met enkele beperkingen.

Middeleeuwse boeken zijn oude voorwerpen. Daar komt nog bij dat perkament grondig bewerkt is. Productie van perkament, de tijd en het gebruik ervan tasten het genetisch materiaal aan. We spreken dan van ancient DNA of aDNA. Dat beïnvloedt de onderzoeksresultaten. Toch kan ook oud materiaal bruikbaar DNA opleveren.

Lastiger is het om geschikt perkament te vinden. Met non-destructieve methoden is DNA maar moeilijk uit perkament te isoleren. Destructieve methoden geven nog steeds het beste resultaat. Aantasting van de integriteit van het onderzoeksobject is onherroepelijk het gevolg. Als we met kostbare boeken te maken hebben – en dat zijn middeleeuwse codices altijd – is destructief onderzoek onwenselijk. Logischerwijze stellen musea en bibliotheken hun bijzondere collecties daarvoor niet gemakkelijk beschikbaar.

In het geval van beschadigde fragmenten staan eigenaars destructieve extractie soms wel toe.

Fragmenten

Uit de middeleeuwen zijn gelukkig redelijk wat losse perkamenten bladen overgeleverd. Als teksten overtollig of achterhaald waren of codices beschadigd raakten, gooide men het perkament niet weg. Boeken werden dan uit elkaar gehaald. Met het vrijgekomen perkament kon men vervolgens de rug of platten van andere boeken verstevigen. Van oud perkament vouwde men ook wel mappen om documenten in te bewaren. Of men maakte er omslagen van.

Voorbeeld van hergebruik van perkament om een nieuwe codex in te binden — Een fragment uit een geneeskundig werk is hergebruikt als omslag voor een zielboek van het Kapittel van de Sint-Stevenskerk in Nijmegen, 1590. Archief Kapittel van de Sint-Stevenskerk, Regionaal Archief Nijmegen. Bron: Wikipedia – publiek domein

Enkele van de oudste teksten die we uit de middeleeuwen over hebben, overleefden omdat ze zijn gerecycled. Zo vonden onderzoekers recent nog een 14de-eeuws fragment van de Spiegel Historiael – een wereldgeschiedenis in het Middelnederlands – terug als versteviging in een ander boek.

Fragment van hergebruik van perkament — Een veertiende-eeuws fragment van de *Spiegel Historiael* is hergebruikt als rugstrookje in het register van de schepenbank Hilvarenbeek, Regionaal Archief Tilburg. De foto is gemaakt voordat het daaruit werd losgemaakt. Fotografie: William van der Voort / Regionaal Archief Tilburg. Bron: Historiek (21 mei 2019)

Verwerkt en verstopt komen soms bijzondere stukken met unieke teksten boven water, maar gerecyclede fragmenten zijn zeker niet altijd kostbaar. Meestal gaat het om bekende, weinig bijzondere teksten. Verder zijn de restanten van ooit complete codices vaak sterk aangetast. Bladen werden bijgesneden en gevouwen om ze passend te maken. Hergebruikt als kaft werden de bladen beschreven en waren ze aan verdere en intensere slijtage onderhevig.

Dergelijke fragmenten zijn soms wel geschikt voor destructief onderzoek.

Kansen voor DNA-onderzoek

Stichting Maelwael Van Lymborch en ik hebben Kasteel Huis Bergh en enkele particuliere eigenaars bereid gevonden om fragmenten van middeleeuws perkament in hun bezit beschikbaar te stellen voor DNA-onderzoek.

Fragment dat in dit onderzoek naar dierlijk DNA in middeleeuws perkament onder de loep wordt genomen — Een van de fragmenten die voor dit onderzoek naar dierlijk DNA in middeleeuws perkament onder de loep worden genomen. Het gaat om een medisch traktaat met regels over voedsel, Zuid-Duitsland, circa 1380-1400, hergebruikt als omslag. Bron: Kasteel Huis Bergh

De bemonstering is inmiddels gedaan. Deze maand heeft een technicus in het laboratorium van Naturalis Biodiversity Center circa 1 cm_² van elk beschikbaar vel perkament afgenomen. Momenteel zijn de monsters in Wageningen waar onder toeziend oog van Elio Schijlen de sequencing plaatsvindt. Het resultaat daarvan zijn ellenlange reeksen van letters. Daarmee kennen we de volgorde van de bouwstenen van het DNA.

Tegelijkertijd wordt ook een non-destructieve eiwit-analyse gedaan. De monsters daarvoor komen van dezelfde perkamenten bladen die beschikbaar zijn voor het destructieve onderzoek. Alles bij elkaar levert dit een hoop data op.

Vervolgens gaat Rutger Vos aan de slag met de verdere analyse en de interpretatie.

Verwachtingen

Op dat moment krijgen de verkregen DNA-sequences betekenis en kunnen ze informatie opleveren, over bijvoorbeeld het soort dier waarvan het perkament is gemaakt. Gaat het om kalf, schaap of geit? Dat is soms met het blote oog vast te stellen, maar zeker niet altijd. Bovendien kan DNA-onderzoek helpen om verder te specificeren waar de dieren vandaan kwamen. In de middeleeuwen sleepte men minder met vee dan nu, en kan het gebruik van bepaalde rassen dus op specifieke regio’s wijzen. Dat helpt mogelijk weer om de productieplaats van het perkament te duiden. Ten slotte levert het onderzoek misschien nog sporen van ander DNA op, van bijvoorbeeld bacteriën of schimmels. Ook die kunnen interessant zijn.

Al geruime tijd houd ik me met middeleeuwse codices bezig, maar ik richtte me tot nu toe vooral op boekverluchting en gebruikssporen. De biocodicologie is onontgonnen terrein voor mij, net als de samenwerking met Naturalis en Wageningen University & Research. De uitkomsten van het onderzoek liggen nog open. Wat we voorzichtig verwachten, komt wellicht niet uit. Anderzijds levert het onderzoek misschien verrassende resultaten op die we niet zagen aankomen.

Het is hoe dan ook spannend onderzoek waarover ik binnenkort meer hoop te kunnen vertellen.

Literatuur

Interview over het onderzoek: “DNA-onderzoek naar de geheimen van 600 jaar oud perkament“, website Nieuws van de Faculteit der Letteren, Radboud Universiteit (25 februari 2022) [online]
Sarah Fiddyment e.a., “So you want to do biocodicology? A field guide to the biological analysis of parchment.” Heritage Science 7, nr. 35 (2019).
“Perkament als reservoir voor historisch DNA“, Eos wetenschap (10 december 2014) [online]

Dit onderzoek naar middeleeuws perkament is mogelijk vanwege een museumbeurs van NWO.