Insignes in de marge

Recent verscheen de monografie Silver Saints: Prayers and Badges in Late Medieval Books. Daarin bespreek ik uitvoerig het laatmiddeleeuwse gebruik om kleine metalen insignes in religieuze boeken te naaien. Nog steeds merk ik hoe dat onderzoek naar insignesporen mijn kijk op middeleeuwse handschriften heeft veranderd. Soms zie ik toevallig afdrukken of vlekken waar anderen misschien overheen zouden kijken. Insignes! Zo viel laatst al browsend mijn oog op een foto van een middeleeuwse miniatuur met – het laat zich raden – sporen van insignes in de marge.

Annunciatie

Het blad toont een eenvoudige scène met de Annunciatie. Maria knielt er voor een lessenaar. Ze draait haar hoofd vanwege de engel die in de deuropening verschijnt. De woorden van zijn Latijnse begroeting staan geschreven op de omhoog krullende banderol waarvan hij een uiteinde in handen heeft. Ze luiden, vertaald: ‘Gegroet [Maria], vol van genade. De heer is met u’.

Annunciatieminiatuur met sporen van insignes erboven
Miniatuur met insignesporen in een getijdenboek uit de regio Frans Vlaanderen of Henegouwen, ca. 1460-80. Onbekende collectie. Bron: Sotheby’s L13241 kavel 51

De Annunciatie is een bekende voorstelling in verluchte getijdenboeken. Sterker nog, het is misschien wel de meest voorkomende miniatuur. Zelfs getijdenboeken met weinig verluchting bevatten vaak wel een scène met de engel die aan Maria verschijnt. Bijna altijd vergezelt de Annunciatie daar het begin van de Mariagetijden. Aan deze gebedscyclus dankte het getijdenboek zijn naam. Deze cyclus bevatte gebeden voor de acht gebedsuren van de dag, van metten tot completen. De miniatuur van de Annunciatie illustreerde meestal de metten, de eerste van de acht gebedsuren. Dat is ook het geval in het hier beschreven handschrift.

Bij deze foto viel mijn oog echter op de marge boven de miniatuur. Daarin zijn de afdrukken van vier ronde insignes te zien. De insignes zelf zitten er niet meer, maar hun aanwezigheid heeft wel sporen achtergelaten. Zo te zien overlapten ze deels de randverluchting van plantenranken.

Insignes in de marge

Het boek werd geveild bij Sotheby’s in 2013, even geleden dus. In de veilingcatalogus staat over dit boek:

 pages with marks from pilgrim badges (badges now removed)

Sotheby’s L13241, kavel 51

Kennelijk bevatten meer pagina’s dan alleen de Annunciatie sporen van insignes. Zaten de andere insignes wellicht op lege schutbladen? dat is vaak het geval. Of plaatste de toenmalige eigenaar ze bij andere miniaturen in het boek? Helaas is de foto van de Annunciatie de enige in de veilingcatalogus. Om meer over de overige insignesporen te kunnen zeggen, is het nodig om het boek in zijn geheel te bekijken. Helaas is de huidige verblijfplaats van het boek niet bekend en autopsie dus niet mogelijk.

Toch valt er wel iets te zeggen over de verdwenen insignes.

Een deel van de insignes zat in ieder geval bij de miniatuur met de Annunciatie. Na mijn studie van meer dan 100 boeken met insignesporen concludeerde ik dat de meeste insignesporen te vinden zijn op de schutbladen van vooral getijdenboeken. Schutbladen zijn de blanco pagina’s voor en achter in het handschrift, aangebracht ter bescherming van het boek, zoals het geval is een boek dat in 2015 geveild werd (L15240, kavel 76). Laten we die schutbladen buiten beschouwing, dan treffen we insignesporen vaak bij teksten die Maria tot onderwerp hebben zoals de Mariagetijden. Voorbeelden hiervan zijn een getijdenboek in Philadelphia Museum of Art en een boek in Museum Catharijneconvent (hieronder).

Sporen van twee ronde insignes in de ondermarge
Miniatuur met insigneafdrukken in de ondermarge in een getijdenboek, ca. 1480. Museum Catharijneconvent, BMH h63, f. 16v. Bron: Catharijneconvent collectie

Het boek dat in 2013 geveild werd bij Sotheby’s, past in hetzelfde patroon.

Markering

Ook de afdrukken zelf geven informatie, hoewel summier. We zien de omtrek van de verdwenen insignes. Daardoor kennen we de vorm en de grootte. Ook is zichtbaar waar de gaatjes voor bevestiging zaten. Zo te zien, bevat de Annunciatieminiatuur in het geveilde boek zelfs nog restanten van de rode draad waarmee het derde insigne van links vastgezet was.

Helaas laten de reliëfs weinig los over de afbeeldingen die op de insignes te zien waren. Onbekend is dus of het ging om insignes met een afbeelding van Maria, passend bij de tekst. Ook weten we niet of het hier om bedevaartssouvenirs ging.

Een afbeelding van Maria of niet, waarschijnlijk functioneerden de insignes bovenal als markeringen van een geliefde passage in het boek. Ook leken, die niet de tijd hadden om elk van de acht uren van de dag te bidden, lazen graag de Mariagetijden. Ze maakten daarvoor een selectie van gebedsteksten, passend bij hun dagelijkse routine. De insignes hielpen de eigenaar vervolgens om het geselecteerde onderdeel, dat soms dagelijks tevoorschijn werd gehaald, gemakkelijk terug te vinden.

Eigenaar

Eigenlijk weten we maar weinig over de vroegste eigenaars van het in 2013 geveilde boek. Degene die voor de catalogus van veilinghuis Sotheby’s de beschrijving van het getijdenboek maakte, had wel ideeën over de plaats waar het boek ontstond. Ook schreef zij/hij iets over de bestemming van het boek:

Evidently made in French Flanders or Hainaut, c.1460-80. … Calendar in French appears to have been added to the book soon after its production, and includes St. Genevieve (3 January) suggesting that the recipient lived close to Paris, perhaps on the French-Flemish border.

Sotheby’s L13241, kavel 51

Degene voor wie het boek werd gemaakt, leefde waarschijnlijk ten noorden van Parijs, mogelijk dicht tegen de grens met Vlaanderen.

De insignes in de marge laten zien dat deze eigenaar(s) – wie het ook waren – het boek na productie daadwerkelijk gebruikten. De sporen zeggen bovendien iets over de voorkeuren. Die lagen kennelijk bij de Mariagetijden. Mogelijk las de eigenaar dagelijks de metten of een deel ervan.


Meer lezen?

In het boek Silver Saints: Prayers en Badges in Late Medieval Books (Brepols 2021) komen middeleeuwse handschriften met sporen van insignes uitvoerig aan de orde. In Medieval Art Review verscheen kort geleden een fijne recensie van Silver Saints.

Ook op deze website passeren boeken met insignesporen geregeld de revue, bijvoorbeeld in ‘Pelgrimstekens in boeken‘, ‘Familienotities en een bewogen geschiedenis‘, ‘Insignes in de Loftie Hours‘ en in ‘Meer sporen van Aardenburg‘. Je kunt ook berichten selecteren op categorieën, zoals handschriften of insignes, of het zoekscherm gebruiken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Back to Top