Bladeren en bloemen
De 29-jarige Hendrika Johanna Helena van der Tand staat in 1902 als kunstschilderes in de bevolkingsregisters. De jonge kunstenares heeft dan al enkele kleine successen op haar naam staan, zoals illustraties van leesboekjes voor kinderen en een kleurboek met prachtige platen van bladeren en bloemen, uitgegeven voor een Engelstalig publiek door Nister in Londen en Dutton in New York. Van der Tands veelbelovende artistieke carrière wordt echter in de kiem gesmoord als ze in hetzelfde jaar onverwachts overlijdt. Omdat ze niet wordt vermeld in de boeken die door haar zijn geïllustreerd, blijft ze onbekend bij het grote publiek, ondanks haar prachtige tekeningen.
Industrieschool
Hendrika Johanna Helena van der Tand komt niet uit een rijk gezin. Haar ouders zijn huisknecht Leendert Johannes van der Tand en huisvrouw Anna van Dam. Op 27 maart 1867 trouwen zij in Den Haag.[1] Bij het huwelijk zijn verschillende getuigen aanwezig, onder wie een instrumentmaker met de naam Martinus Daman, 42 jaar oud. In de huwelijksakte wordt bovendien vermeld dat Van der Tand de zoon is van een metselaar die inmiddels is overleden. Zijn moeder Helena Dupon is werkster en zelf is hij dus bediende. Zijn aanstaande Anna van Dam is naaister in ‘s-Hertogenbosch. Hieruit blijkt wel dat niet om bemiddelde mensen gaat.
Ook verklaren de jong gehuwden in de huwelijksakte in 1867:
dat van hen geboren is een kind van het mannelijke geslacht, Op den dertigsten Januarij achttienhonderd vierenvijftig [1854], genaamd Adrianus Johannes en op het geboorteregister te ’s Hertogenbosch ingeschreven als zoon van Anna van Dam, welk kind zij erkennen [voor] hunnen zoon.
Het koppel kent elkaar dus langer en uit die relatie wordt een jongen geboren die volgens de akte 13 jaar is als zijn ouders trouwen. Adrianus Johannes, wordt echter niet oud. Hij overlijdt in 1877.[2] Volgens zijn overlijdensakte is hij op dat moment 18 jaar, 3 maanden en 3 weken oud. Dat betekent dat hij begin 1859 geboren is en niet in 1854 zoals in de huwelijksakte staat vermeld. Als dat klopt, is hij 8 jaar als zijn ouders trouwen, niet 13.
Broers en zussen
Na de bruiloft in januari 1867 volgen meer kinderen. Op 6 februari 1868 wordt namelijk Anna Maria Helena geboren.[3] Hendrika Johanna Helena volgt op 6 oktober 1872. Na Hendrika krijgt het echtpaar ook nog 2 zonen: Leendert Johannes Cornelis (geb. 25 oktober 1874) en Johannes Cornelis Petrus (geb. 18 september 1878).
In 1885 doet een vrouw met de naam Van der Tand als leerlinge mee aan een kunstbeschouwing van het werk van leerlingen van de Industrieschool voor Meisjes. Een journalist van Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage is onder de indruk van het kwaliteit van het werk der leerlingen:
Naast goede motieven van eigen vinding voor borduurpatronen, wand- of plafondversiering, ceramiek en andere toepassingen van het ornament, kregen wij hier zelfs studies in sapverf naar de natuur, bloemen en stillevens te zien, die van veel artistieken aanleg en zelfs van een ontluikend talent getuigden.
– ‘De industrieschool voor meisjes’, Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (2 januari 1885), p. 2 [Delpher]
Als meest verdienstelijke deelnemers noemt deze “de jonge dames Kerling, Stötzer, Pronk, Blokpoel, Kooper, Van der Tand, Smits, Koppert en Sablairolles.” Of het hier gaat om Helena of haar oudere zus Anna of allebei – dat laatste is zeker ook mogelijk want beiden worden later tekenlerares – blijkt niet uit de opsomming.
Ook kunstenares Anna Kerling studeert op dat moment aan de Haagse Meisjes-industrieschool. Vakken zijn onder andere “nuttige en fraaie handwerken, machine-naaien, textiel-warenkennis, wollennaaien, tekenen, boekhouden, strijken en kartonwerken”.[4] Tekenles geeft aquarellist, schilder en tekenaar Otto Eerelman als de tekenleraar van dienst.
Handwerken
In het jaar van de kunstbeschouwing verhuist het gezin Van der Tand-van Dam naar Utrecht.[5] Ze wonen er tot april 1889. In maart 1889 wordt “H.J.H. van der Tand, van Utrecht” eerst nog toegelaten tot het akte-examen Nuttige Handwerken.[6] Hier gaat het dus zeker om Hendrika Johanna Helena van der Tand die dan in Utrecht woont. Vervolgens wordt ze voorgedragen als onderwijzeres 3e klasse in handwerken aan een school aan de Koningin Emmakade in Den Haag volgens Algemeen handelsblad (22 maart 1889). Wellicht is dat een van de redenen waarom het voltallige gezin terug verhuist naar Den Haag.
Na een nieuw akte-examen in handwerken, wordt Van der Tand onderwijzeres bij de openbare lagere school Zuidwal in Den Haag.[7] Van 16 september tot 6 november 1891 zijn dan tekenakte-examens voor het lager onderwijs. Het bestaat uit een praktisch en een mondeling gedeelte. Van de 222 deelnemende kandidaten slagen er 122, “waaronder 36 Dames”, onder wie Helena van der Tand en haar zus Anna.[8]
Academietijd
De zussen leggen allebei artistiek talent aan de dag, want in 1893-1894 starten ze tegelijkertijd met een opleiding aan de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Daar neemt Helena van der Tand vier jaren deel aan de schilderklas, haar zus Anna drie.[9] Hun adres is dan Anna Paulownastraat 57.
In 1895 wordt Helena’s werk als leerlinge van de schildercursus bekroond in de categorie Stilleven volgens Het vaderland (26 april 1895). Het jaar daarop krijgt ze bovendien een eervolle vermelding voor haar stillevens in de 2e klasse, volgens Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (24 april 1896). Ook haar oudere zus doet het goed. Als Helena in 1896 een eervolle vermelding krijgt, krijgt haar oudere zus een prijs voor haar stilleven in de 1e klasse volgens Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (24 april 1896).
Musicus
Het gaat om een artistiek getalenteerd gezin. Terwijl Helena en Anna zich bekwamen in de beeldende kunst, maakt hun broer Leendert Johannes Cornelis van der Tand carrière in de muziek. Na een opleiding aan de Haagse muziekschool wordt hij als eerste klarinettist en violist aangenomen bij het Haarlems muziekkorps volgens Haarlem’s dagblad (27 mei 1895).
In 1897 wordt hij vervolgens benoemd tot eerste concertmeester en eerste violist van het orkest van de zoölogische tuin te Frankfurt am Main volgens De avondpost (13 juli 1897). Naar aanleiding van een concert schrijft een recensent vervolgens dat
Van der Tand een talentvol musicus is … Zijn toon is mooi en de voordracht nobel. Hem werd dan ook door het publiek een warm applaus gebracht.
– Haarlem’s dagblad (25 oktober 1898), p. 3 [Krantenviewer Noord-Hollands Archief]
Het gezin brengt dus verschillende talenten voort. In Frankfurt ontmoet Leendert bovendien zijn latere echtgenoot. Zij trouwen op 18 december 1901 in Frankfurt volgens Haarlem’s dagblad (19 december 1901).
Leesboeken
Vanaf 1897 gaat Helena van der Tand serieus werk maken van een carrière als kunstschilderes, want dan vraagt ze ontslag aan als onderwijzeres volgens De avondpost (13 juli 1897). Ook neemt ze vanaf dat moment illustratie-opdrachten aan. Van der Tand begint haar carrière als beeldend kunstenaar namelijk met het illustreren van kinderboeken, wat overigens niet ongebruikelijk is voor vrouwelijke kunstenaars. Ook tekenares Jacoba Bosscha – het onderwerp van mijn blogpost ‘Geïllustreerd door Jacoba’ – start haar artistieke carrière op die manier.
Bosscha illustreert jeugdromans. Hendrika van der Tand maakt tekeningen voor de leesboekjes van D. van der Meulen, onderwijzer aan de normaalschool te Enschede. Deze schrijft namelijk een serie met de titel Blijde Jeugd die in Deventer door Kluwer wordt uitgegeven en veel herdrukken tegemoet gaat. De eerste drie deeltjes verschijnen in 1900.[10] De naam Van der Tand wordt daarin echter niet vermeld en het is een verslaggever van het tweewekelijks blad De vrouw die bij monde van Van der Meulen heeft vernomen dat Van der Tand de illustratrice is.[11] De schrijver vind het echter wel nodig om daarbij te benadrukken dat hij haar de onderwerpen heeft aangereikt.
Los en levendig
De leesboekjes vallen in goede aarde en ook de tekeningen krijgen lof toegezwaaid. Bijvoorbeeld schrijft recensent S. Tr. – pseudoniem van schrijfster Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer, beter bekend als Nynke van Hichtum[12] – in dagblad Het volk:
Ook de plaatjes zijn heel prettig en aardig om te zien — los en levendig allen en sommige natuurschetsjes zelfs heel verdienstelijk geteekend.
– Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer, in Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij (6 april 1901), p. 6 [Delpher]
Een andere recensent, die ondertekent met de initialen I.H. – dat is redactrice Ida Heijermans – schrijft in het tweewekelijkse pedagogische tijdschrift De vrouw:
Eindelijk is dit boekje uitnemend geïllustreerd. Zelden zag ik zulke eenvoudige plaatjes, die zoo op de kinderlijke verbeelding werken en zoo geheel één met den tekst zijn.
– Ida Heijermans, in De vrouw 9, nr. 24 (26 juli 1902), p, 195 [Delpher]
Blijde Jeugd kent een grote afname. Als de recensie van Heijermans in De vrouw verschijnt is de tweede druk net verschenen. Dat constateert ook de recensente met enig ongenoegen.[13]
Bladeren en bloemen
Op de academie ontmoet Van der Tand haar medeleerlinge Albertina Anna Hinlopen. De twee vrouwen hebben veel gemeen: Ze beginnen namelijk in hetzelfde jaar aan hun studie en blijven in de loop der jaren dezelfde klassen volgen.[14] Beiden zijn bovendien als onderwijzeres onderlegd.
Het is wellicht het begin van een vriendschap en zeker van een samenwerking. In 1902 brengen ze namelijk samen een kleurboek uit, met daarin platen van allerlei bloemen en bloeiende takken, onder de titel Leaves and Flowers. A Floral Painting Book. Het platenboek wordt gedrukt in Beieren, uitgegeven bij Nister in Londen en Dutton in New York. In New York is het boek vervolgens voor $1 Bij Dutton te koop.[15]
Het kleurboek is dus gemaakt is voor een Angelsaksische publiek. Desalniettemin krijgt het ook enige aandacht in de Nederlandse pers. In het dagblad Deli-courant staat bijvoorbeeld een lovende recensie:
Achter den Engelschen titel en cosmopolitische uitgave verschuilen zich twee Hollandsche dames, (Mevr. A. Wortman-Hinlopen en Mej. H. van der Tand), die er volgens mij, verkeerd aan gedaan hebben haar namen onvermeld te laten bij de juiste, artiestiek opgevatte teekeningen van bladeren en bloemen.
– ‘Voor de Dames’, Deli courant (4 maart 1902, p. 1 [Delpher]
De recensent spreekt van A. Wortman-Hinlopen. Na haar academietijd is Albertina Anna Hinlopen namelijk getrouwd met beeldhouwer Johannes Hendrik Philip Wortman.[16]
Ongenoemd
Ook voor het painting book of kleurboek geldt, net als voor de eerste druk van Blijde Jeugd, dat de namen van de illustratrices alleen maar bekend zijn vanwege de recensie. Van der Tand en Wortman worden in het boek namelijk evenmin genoemd, zoals de recensente in de Deli courant opmerkt.
De tekeningen zijn ook beschikbaar in kleinere bundels, schrijft dezelfde recensent, “onder den titel van Flowers to paint”.
Bruiloft en begrafenis
In hetzelfde jaar – enkele maanden later slechts – trouwt Van der Tand met kunstschilder Cornelis Westerbeek.[17] Het lijkt haar dus voor de wind te gaan, zowel professioneel als privé, maar het geluk mag niet lang duren. Van der Tand overlijdt, totaal onverwachts, in augustus 1902.[18] Hiermee wordt een veelbelovende artistieke carrière in de kiem gesmoord.
Als haar broer Leendert van der Tand later dat jaar een dochtertje krijgt, vernoemt hij haar naar zijn zus: Hendrika Johanna Helena.[19] Westerbeek hertrouwt in 1909.[20]
Kunstschilderes
Met het overlijden van Van der Tand in 1902 gaat een getalenteerd en veelbelovend kunstenares verloren. Van der Tand maakt namelijk serieus werk van een artistieke carrière als beginnend illustratrice. Niet alleen heeft zij net een 4-jarige studie aan de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag afgerond. Ze heeft bovendien haar werk als onderwijzeres opgezegd en staat inmiddels in de bevolkingsarchieven met als beroep kunstschilderes.
Hendrika van der Tand of Albertina Anna Hinlopen, dubbele pagina met een gekleurde en een niet-gekleurde tekening van jasmijn in Leaves and Flowers. A Floral Painting Book (Londen en New York, 1902). Nijmegen, collectie Van Asperen. Foto: auteur
Omdat haar naam echter niet in de door haar geïllustreerde boeken wordt genoemd, blijven haar artistieke activiteiten onder de radar. Het gevolg is dat haar naam nooit in kunstenaarslexicons terecht is gekomen. Met de koppeling van haar naam aan haar werk kan dat tenminste worden rechtgezet.
Noten
[1] Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0335-01, inv.nr. 638, 27-03-1867, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. 181 [Haags Gemeentearchief].
[2] Brabants Historisch Informatie Centrum te Brabant, archief 50, inv.nr. 4260, 21 mei 1877, Overlijdensregister ‘s-Hertogenbosch 1877, aktenr. 266 [BHIC].
[3] Het Utrechts Archief, Bevolkingsregister Utrecht, archief 1007-2, inv.nr. 7664 [Het Utrechts Archief].
[4] Wendy Louw, ‘Industrieschool voor meisjes’, onderdeel Ontdek de stad, blog op website Haags Gemeentearchief, gepubliceerd 2 december 2024 [online].
[5] Het Utrechts Archief, Bevolkingsregister Utrecht, archief 1007-2, inv.nr. 7664 [Het Utrechts Archief].
[6] ‘Akte-examens Nuttige en Fraaie handwerken’, De wekker, weekblad voor onderwijs en schoolwezen 46, nr 13 (30 maart 1889), p. 3 [Delpher] en Algemeen handelsblad (22 maart 1889), p. 2 [Delpher].
[7] Voor het akte-examen, zie ‘Promotiën en Examens’, Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (25 februari 1891), p. 6 [Delpher]. Voor de aanstelling als onderwijzeres bij de openbare lagere school Zuidwal, zie ‘Onderwijs en kerk’, Haagsche courant (6 april 1891), p. 6 [Delpher].
[8] Maandblad gewijd aan de belangen van het teekenonderwijs en de kunstnijverheid in Nederland 8, nr. 6 (november 1891), p. 50-51 [Delpher].
[9] Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0058-01: Academie van Beeldende Kunsten, inv. nrs:
- 471: Voor de wintercursus, 1893 – 1894 [Haags Gemeentearchief] (beiden)
- 473: Voor de wintercursus, 1894 – 1895 [Haags Gemeentearchief] (beiden)
- 476: Voor de wintercursus, 1895 – 1896 [Haags Gemeentearchief] (beiden)
- 479: Voor de wintercursus, 1896 – 1897 [Haags Gemeentearchief] (alleen Hendrika van der Tand)
[10] Voor de advertenties, zie bijvoorbeeld Het nieuws van den dag (9 februari 1900), p. 5 [Delpher].
[11] De Vrouw 7, nr. 15 (17 maart 1899), p. 120 [Delpher].
[12] Aukje Gerda Henke Holtrop, ‘Nynke van Hichtum. Leven en wereld van Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer 1860-1939’, thesis Rijksuniversiteit Groningen, 2005 [PDF].
[13] Veel meer drukken van Blijde Jeugd zullen volgen, maar met andere illustraties. Onder andere illustratrice Nelly Spoor illustreert een latere druk. Ook Berendina Bokhorst over wie ik al eens schreef in een blogpost met de titel ‘De vijf V’s’ is betrokken bij onderdelen van latere drukken. Zie Ellen Boonstra-de Jong en Erika Verloop, ‘Twee handen aan éénzelfde teekening. Leven en werk van het kunstenaarsechtpaar Midderigh-Bokhorst’, Historisch Jaarboek Vlaardingen (2012), p. 40-89. Weer latere versies hebben tekeningen van Rie Cramer, bijvoorbeeld een exemplaar in Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek Deventer, H1566dl1 [Geheugen].
[14] Zie noot 9. Hinlopen wordt vermeld met accessit voor boetseren in hetzelfde krantenartikel over bekroningen van de leerlingen van de Academie van Beeldende Kunsten te Den Haag. Zie Het vaderland (26 maart 1895), p. 2 [Delpher].
[15] Zie bijvoorbeeld The Publishers’ Trade List Annual 31 (1903), p. 30 [Internet Archive].
[16] Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0335-01, inv.nr. 752, 17-06-1898, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. 666 [Haags Gemeentearchief]. Wortman overlijdt echter minder dan 2 maanden later in Ariccia in Italië, pas 27 jaar oud. Voor de overlijdensakte van Wortman, zie Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0335-01, inv.nr. 1405, 09-08-1898, Overlijdensakten Den Haag, aktenr. 3224 [Haags Gemeentearchief].
[17] Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0335-01, inv.nr. 770, 16-04-1902, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. 461 [Haags Gemeentearchief].
[18] Gelders Archief te Arnhem, archief 0207, inv.nr. 4870.17, 05-08-1902, Ermelo, kantoor Nunspeet, Overlijdensregister, aktenr. 41 [Gelders Archief].
[19] Haags Gemeentearchief te Den Haag, archief 0335-01, inv.nr. 449, 11-12-1902, Geboorteakten Den Haag, aktenr. 5837 [Haags Gemeentearchief].
[20] Id., inv.nr. 813, 14-04-1909, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. 519 [Haags Gemeentearchief].