Susanna
Op de valreep bracht ik een bezoek aan de tentoonstelling ‘Susanna – Van middeleeuwen tot MeToo’ in Museum Gouda. Het was intens: zaal na zaal na zaal gevuld met voorstellingen van een meestal naakte Susanna, soms levensgroot, overvallen, belaagd, betast, aangerand. De hoeveelheid aan voorstellingen maakt dat de beschouwer niet meer om vragen heen kan als: Waar kijk ik nu eigenlijk naar? En vooral, waarom kijk ik hiernaar?
Beeldvorming
Een verhaal uit het oudtestamentische Bijbelboek Daniël vertelt over een vrouw, genaamd Susanna, die in beslotenheid aan het baden is. Daar wordt ze bespioneerd en vervolgens belaagd door twee mannen. Ze willen seks met haar, maar zij weigert. Uiteindelijk stellen de mannen haar voor de keus, of ze onderwerpt zich aan hen, of ze doet dat niet, maar dan zullen zij haar van overspel beschuldigen. Toch kiest Susanna voor het eerste. In een zoektocht naar de daadwerkelijke toedracht, wordt Susanna aan martelingen onderworpen. Toch ontkomt ze toch aan de dood omdat in het verhaal van de twee mannen ongerijmdheden ontdekt worden. Uiteindelijk zijn het de twee belagers die ter dood worden gebracht.
Het is een verhaal dat, zeker nu, veel vragen oproept. Bijvoorbeeld, waarom wordt Susanna niet op haar woord geloofd? Waarom volgt gerechtigheid pas als Daniël, een andere man nota bene, het voor Susanna opneemt? Hoewel het verhaal wordt gepresenteerd als een strijd van goed en kwaad, waarbij het kwaad het uiteindelijk aflegt, kun je je ook afvragen in hoeverre de afloop ook voor Susanna een goed einde is: aangerand, gemarteld en niet geloofd.
De insteek van de tentoonstelling Susanna doet denken aan de Maria-Magdalenatentoonstelling in Museum Catharijneconvent enkele jaren terug. Ze stellen dezelfde vragen bij een vergelijkbaar thema. Wat maakte deze (grotendeels fictieve) vrouwen tot zo’n geliefd onderwerp in de beeldende kunst? Hoe werden ze voorgesteld en waarom? Welke uiteenlopende rollen kregen deze Bijbelse vrouwen in latere tijden toebedeeld?
Beide tentoonstellingen gaan dus over beeldvorming. De uitkomsten komen van beide tentoonstellingen zelfs tot op zekere hoogte overeen: net als Maria Magdalena dienden voorstellingen van Susanna verschillende doelen. Ze wordt vaak ten tonele gevoerd als deugdzaam voorbeeld, van standvastigheid in het geloof, van huwelijkse trouw, van kuisheid. Tegelijkertijd gaf het verhaal van Susanna kunstenaars een excuus om een naakt vrouwenlichaam op een erotiserende manier in beeld te brengen en dat is natuurlijk waar het schuurt. Het verhaal, ook al is het fictief, draait immers om scheve machtsverhoudingen, om macht en misbruik.
Voyeurs
De tentoonstelling hangt vol prachtige voorstellingen van knappe kunstenaars: een inkttekening van de Italiaanse Guercino, vlot en schetsmatig. Op het eerste gezicht is de kleine voorstelling een wirwar van schijnbaar willekeurige lijnen, maar daaruit komen duidelijk drie hoofden naar voren, van Susanna en van twee mannen. Een knap staaltje tekenwerk. Een andere Italiaanse kunstenaar, waarschijnlijk Antonio Leoni, werkte de voorstelling van Susanna uit in prachtig snijwerk op miniatuurformaat. Het is een proeve van exquisiet vakmanschap.
Ook het meer recente grote witmarmeren beeld van Oscar Jespers is prachtig. Hij kiest ervoor om Susanna te isoleren. Elke verhalende context ontbreekt, behalve misschien het water waarin Susanna wijdbeens staat. Alleen aan haar houding – haar gekeerde hoofd, de armen kruislings voor zich – is te zien dat ze door iets is verrast. Geschrokken, met wijd opengesperde ogen, probeert ze haar lichaam af te schermen van haar belagers. De mannen die haar overvallen zijn echter nergens te bekennen.
Volgens de tentoonstellingsmakers speelt Jespers hier “met de voyeuristische blik van de toeschouwer”. De kijker wordt als het ware in de rol van gluurder gedrukt en wordt daarmee mede-schuldig aan de hachelijke positie waarin Susanna zich bevindt. Zo bezien is het beeld dus een aanklacht.
Zelf in de rol van voyeur gedrukt, ontkomt de toeschouwer niet aan het idee dat de beeldhouwer zelf ook een dubbelrol speelt. Immers, hij kiest ervoor om Susanna te verbeelden. Bovendien is het zijn beslissing om haar half onbedekt te laten. Het beeld onthult immers net zo veel als het verhult. Met andere woorden, de maker – in dit geval de beeldhouwer Jespers – maakt zich met zijn creatie net zo goed schuldig aan datgene wat hij anderen aanwrijft.
Dubbelrol
Als de tentoonstelling iets aantoont, dan is het dat het ertoe doet wie een voorstelling maakt, bestelt en zelfs bekijkt. Met tekstbordjes, zaalteksten en audiotour maken de tentoonstellingsmakers de toeschouwer bewust van de problematische rol die de beelden van Susanna door de tijd heen hebben gespeeld. Daarnaast gebruiken ze het verhaal van Susanna om te wijzen op kwalijke mechanismen waarmee vrouwen door de geschiedenis heen altijd zijn geconfronteerd, zoals scheve machtsverhoudingen en victim blaming. Het verhaal leent zich uitstekend om al deze zaken, en meer, voor het voetlicht te brengen. Zelfs racisme en antisemitisme komen aan de orde.
Ondanks alle geschreven context knaagt het met zoveel voorstellingen van de naakte en aangerande Susanna op een rijtje. Het kan niet anders of de tentoonstellingsmakers waren zich bewust van hun eigen dubbelrol tijdens de voorbereidingen. Ze zullen zich ongetwijfeld hebben afgevraagd: Hoe voorkomen we dat de expositie over Susanna niet precies dat doet wat we eigenlijk aan de kaak willen stellen? Dat lukt hen omdat er ook hedendaagse kunstenaars aan het woord worden gelaten. Met de toevoegingen van moderne kritische beelden kantelt het perspectief, niet in de laatste plaats omdat in deze werken eindelijk de zo gemiste vrouwelijke visie op het thema aan bod komt.
Kantelend perspectief
De makers van de meeste historische werken – als ze al met naam bekend zijn – waren vaak mannen. Het schort in de kunstgeschiedenis vaak pijnlijk aan een vrouwelijk perspectief, simpelweg omdat het meestal (witte) mannen waren die verhalen opschreven, visualiseerden, doorgaven.
Ook vrouwelijke kunstenaars brachten in het verleden het verhaal van Susanna in beeld. De tentoonstelling toont bijvoorbeeld werk van Angelika Kaufmann en Artemisia Gentileschi. Toch blijft het lastig om te bepalen tot op welke hoogte zij aan conventies voldeden en waar hun weergave eventueel afweek van de heersende norm. Hun werk functioneerde immers in een door mannen gedomineerde kunstwereld.
Op de momenten waarin moderne kunstenaars een kritische blik werpen op het verhaal van Susanna, ontstaat er ruimte voor een nieuwe kijk, een nieuwe interpretatie, nieuwe beelden. In de eerste zaal van de ten draait een animatie, getiteld Rumours, van de Spaanse kunstenares Susanna Inglada, gemaakt in opdracht van Museum Gouda. Hoewel de Bijbelse Susanna in het verleden duizenden keren is geschilderd, getekend en gesneden, zijn al die naakte figuren in feite uitwisselbaar. Inglada laat dit zien door oudere versies van Susanna, vooral uit prenten, over elkaar heen te laten buitelen.
In haar eigen visie reduceert Inglada de scène van de ontklede Susanna tot een blote voet die het water raakt, gevolgd door een vrouwengezicht omgeven door het woord “nee” in verschillende talen. De rest van Susanna blijft aan de blik van de toeschouwer onttrokken. Het Bijbelverhaal dat zo vaak aanleiding was om een naakt vrouwenlichaam ten tonele te voeren, wordt daarmee van elke erotiserende lading ontdaan.
Miljoenen vrouwen
Historische tentoonstellingen worden tegenwoordig wel vaker doorspekt met moderne kunst. Dat is soms geslaagd, soms minder, maar in dit geval is het een bijzonder gelukkige keuze. Immers, de moderne vertellingen doen precies wat nodig is: ze voegen een gemiste opvatting toe aan een eenzijdig beeld waarmee oude kunst, hoe knap gemaakt ook, ons opzadelt. Het is iets wat zelfs kunstenaressen als Kaufman en Gentileschi niet lukte, omdat ze te veel ingebed waren in een tijd waarin het mannelijke perspectief de boventoon voerde.
Susanna is een fictieve figuur. Ze is dus niemand in het bijzonder. Tegelijkertijd is ze duizenden, zo niet miljoenen vrouwen in één. Dat laatste maken de tentoonstellingsmakers van Museum Gouda meermaals duidelijk. Terugkerende opmerkingen als “niets nieuws onder de zon” en “victim blaming is van alle tijden” spreken boekdelen.
Om te laten zien dat het verhaal van Susanna zich ook leent voor nieuwe verhalen en andere perspectieven, hadden er van mij wel meer hedendaagse en kritische stemmen, zoals van Susanna Inglada, mogen klinken.
Afgelopen zondag 23 maart sloten de deuren van de indrukwekkende tentoonstelling ‘Susanna – Van middeleeuwen tot MeToo’. Wil je meer lezen over gerelateerde thema’s in beeldende kunst, kijk dan bijvoorbeeld eens naar de eerdere posts ‘Raak me niet aan’ of ‘Ongemak’.
Mijn post ‘Beladen blik’ gaat over enkele schilderijen van Susanna door Artemisia Gentileschi.