De beladen blik
De tentoonstelling ‘Artemisia: vrouw & macht’ in Rijksmuseum Twenthe toont schilderijen van de barokkunstenares Artemisia Gentileschi (1593 – 1656) tussen het werk van haar tijdgenoten, concurrenten, mentoren en navolgers, zoals Guercino, Luca Giordano, Annibale Carracci, Antiveduto Grammatica en haar vader Orazio. De tentoonstelling was aanleiding om mijn gedachten te laten gaan over de blik die meer is dan alleen kijken. Een blik is vaak een combinatie van oogcontact, houding en – soms subtiele – gebaren. Gentileschi maakte verschillende schilderijen waarin de beladen blik centraal staat, meest duidelijk in haar verbeelding van het oudtestamentische verhaal van Susanna. Deze scène laat zien hoe bedreigend een blik kan zijn, subtiel en agressief tegelijkertijd.
Susanna
Het verhaal van Susanna is een deuterocanonieke toevoeging aan het bijbelboek Daniël. Dat wil zeggen dat het niet voorkomt in de meeste protestante bijbeluitgaven, wel in de katholieke. Het verhaal gaat als volgt: Als Susanna een bad neemt, bespieden twee mannen haar. Het zijn oudsten of ouderlingen, gezaghebbende figuren in de kerk. Deze stellen de getrouwde Susanna voor de keus. Zij heeft seks met hen of zij beschuldigen haar van overspel. Wat ze ook kiest, Susanna verliest.
Over de verschillende Susanna’s van Artemisia Gentileschi is veel gezegd. Vaak worden ze in verband gebracht met het persoonlijke levensverhaal van de schilderes. Tegelijkertijd past haar werk ook in een traditie van Susannavoorstellingen waarbij de protagoniste steeds vaker een afwerende houding aanneemt ten opzichte van de ouderlingen.
Vast staat dat Gentileschi meerdere versies van het verhaal schilderde. De eerste was in 1610 toen zij slechts 17 jaar oud was. Die versie, bewaard in Schloss Weißenstein, is wellicht de meeste bekende van haar hand.
Artemisia Gentileschi, Susanna en de ouderlingen, 1610, olie op doek. Schloß Weißenstein der Grafen von Schönborn, Pommersfelden, 191. Bron: Rijksmuseum Twenthe
Machtsverhoudingen
Wie het schilderij bekijkt ziet meteen hoe bedreigend de situatie voor Susanna is. De mannen vertonen geen terughoudendheid of behoedzaamheid. Integendeel, ze torenen boven Susanna uit. Ze buitelen bijna over elkaar heen om dichterbij te komen. Sterker nog, ze kunnen haar al aanraken, zo dichtbij zijn ze.
Een man fluistert in het oor van de andere. Die houdt een vinger bij de lippen, terwijl hij Susanna strak aankijkt. Hij maant haar om stil te zijn. Het moge duidelijk zijn: deze mannen willen bovenal dat hun plannen geheim blijven.
Uit de lichaamshoudingen blijkt wie in deze situatie de overhand heeft. De mannen maken zich breed. Ze buigen zich naar haar toe en overwelven Susanna volledig. Zij draait zich juist weg in afwering. Ze wringt zich daarbij, gedwongen, in een onnatuurlijke houding.
Alles maakt meteen duidelijk dat hier iets onoorbaars gaande is. Het is bovenal een voorstelling van machtsverhoudingen en misbruik daarvan.
Stofuitdrukking
Op de tentoonstelling in Rijksmuseum Twenthe is niet het schilderij uit Pommersfelden te zien. Wel een andere voorstelling van Susanna, afkomstig van Burghley House. Gentileschi schilderde deze in 1622.
Hier contrasteert Susanna’s lichte huid sterk met de donkere omgeving. Daarnaast gebruikt Gentileschi stoffen en stofuitdrukking om de scène nog meer betekenis te geven. De ouderlingen zijn gekleed; Susanna probeert zich te bedekken, maar slaagt daarin maar gedeeltelijk. Het toont haar kwetsbaarheid. Het witte onderkleed kan bovendien gelezen worden als een symbool van haar onschuld. Het eenvoudige witte katoen contrasteert sterk met de felle kleuren en de kostbare glanzende stoffen waarin de mannen gekleed gaan.
Ten slotte maakt de gele doek achter haar rug Susanna’s lichaam nog prominenter aanwezig. Het is bijna alsof haar lichaam tentoongesteld wordt. Op dezelfde manier, tegen een kostbare achtergrond van textiel, werden ook vaak relieken en cultusbeelden aan pelgrims getoond.
Hier wordt Susanna’s lichaam hier uitgestald, voor de mannen achter haar, maar vooral voor de bezoeker van de tentoonstelling.
Het is een uitstalling tegen wil en dank. Gentileschi laat Susanna naar haar witte onderhemd grijpen om haar lichaam aan de mannelijke kijkers te onttrekken. De vrouw lijkt te hopen dat de stof haar bescherming zal bieden tegen de ongewenste blootstelling aan de beladen blik van deze kwaadwillende figuren.
Dominantie
Onderwerp van mijn vorige blogpost was een bijbelpassage over de verrezen Christus die aan Maria Magdalena verschijnt. Dat nieuwtestamentische verhaal heeft enkele opvallende raakvlakken met de oudtestamentische episode over Susanna, al lijken de details zich te spiegelen. Het thema van beide verhalen is toenadering. Maria Magdalena probeert Christus aan te raken, hij houdt haar af. Bij Susanna zijn het de ouderlingen die lichamelijk contact zoeken.
Beide voorstellingen gaan bovendien over mannelijke dominantie. Christus slaagt er met een handgebaar in Maria Magdalena af te weren. Ook Susanna probeert het contact af te houden en gooit daarvoor haar hele lichaam in de strijd, maar slaagt er niet in.
Christus ontzegt Maria Magdalena de lichamelijke nabijheid. Mannen dwingen Susanna tot contact. Hoewel de bijbelpassages in veel opzichten verschillen, onderstrepen ze beide ongelijkheid tussen man en vrouw. Dat zien we ook terug in de voorstellingen: Maria Magdalena en Susanna maken zich allebei klein.
Blik
Ten slotte speelt in beide voorstellingen het kijken een centrale rol.
Nadat Christus heeft gezegd “Raak me niet aan” gaat het verhaal verder:
Maria uit Magdala ging naar de leerlingen en zei tegen hen: “Ik heb de Heer gezien!” En ze vertelde alles wat hij tegen haar gezegd had.
– Johannes 20: 18 (Nieuwe Bijbelvertaling)
Maria Magdalena mag alleen kijken, maar aan de blik van deze vrouw wordt vervolgens wel een grote waarde toegekend. Het belang van het ‘zien’ was immers groot in de middeleeuwen. Toen pelgrimage een massafenomeen werd, vanaf de twaalfde eeuw, was aanraken van relieken lang niet altijd meer mogelijk. Het zorgde er onder andere voor dat aanschouwing belangrijker werd. Het zien van relieken was een belangrijk moment voor elke pelgrim.
Aanschouwing werd soms zelfs gelijkgesteld aan aanraking. Aanraken kan met de handen, maar ook met de ogen, zo lezen we terug in mirakelverhalen. Het maakt kijken tot een intieme ervaring, als een fysieke aanraking.
Beladen
De voorstellingen van Susanna en Maria Magdalena laten zien hoe aanraking en aanschouwing in elkaars verlengde liggen. Beide thema’s stemmen tot reflectie over de beladen blik, zowel in positieve als in negatieve zin. Een blik is zelden neutraal: een blik kan koesterend zijn en strelend, maar ook indringend en intimiderend. Sterker nog, aanschouwing is soms zo intiem of zelfs bedreigend als een ongewenste aanraking. In de blik ligt de aard van de toenadering al besloten.
Het verhaal van Susanna stemt tot nadenken, zeker als we het vergelijken met dat van Maria Magdalena. Gentileschi richt zich bovenal op de negatieve impact van aanschouwing. We zien de dreiging die van de blikken uitgaat. Susanna heeft niet te maken met behoedzaamheid of terughoudendheid die Maria Magdalena tentoonspreidt, als zij Christus ontmoet. Zij ziet Christus, zoals de ouderlingen Susanna zien, maar Maria Magdalena betracht terughoudendheid. In de ogen en houding van de ouderlingen ligt de ongewenste aanraking al besloten. De scène laat zien hoe intimiderend en ingrijpend een blik kan zijn.
Meer lezen?
- Joost Keizer e.a., Artemisia – vrouw & macht (Zwolle: Waanders, 2021)
- Devon Abts, “Interpretaties van de Magdalena in het Noli Me Tangere.” In: Maria Magdalena – kroongetuige, zondaar, feminist, Lieke Wijnia e.a. (Zwolle 2021), pp. 64-69.
- Barbara Baert, “The Gaze in the Garden: Body and Embodiment in ‘Noli Me Tangere.’” Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek (NKJ) / Netherlands Yearbook for History of Art 58 (2007): 14–39 [jstor]
De tentoonstelling over Artemisia Gentileschi in Rijksmuseum Twenthe, waar ook Susanna en de ouderlingen uit Burghley House hangt, is nog tot 23 januari 2022 te zien.