Uitbundige boeketten

In 19de-eeuwse tentoonstellingscatalogi en -recensies verschijnen vaak dezelfde kunstenaarsnamen. Geregeld stellen deze artiesten werk tentoon, maar toch raken ze soms in de vergetelheid. Werk bevindt zich nauwelijks in openbare collectie en dat geldt extra voor kunstenaressen, zoals Adriana van Ravenswaay. Deze productieve schilderes van bloemen en vruchten exposeert tijdens haar leven veelvuldig door het hele land. Bovendien worden haar overvolle fruitmanden en uitbundige boeketten goed ontvangen. Ondanks de grote waardering tijdens haar leven is van deze kunstenares bijna geen werk in Nederlandse musea te vinden.

Hilversum

Op 8 maart 1872 overlijdt te Hilversum kunstschilderes Adriana van Ravenswaay (geb. 1816). Ze wordt 55 jaar, zo lezen we in Het vaderland van 13 maart 1872. [1]

Vaak wordt gezegd dat er weinig over haar persoonlijke leven bekend is (bijvoorbeeld Hilversum 2009, p. 43). Toch blijkt: er is weldegelijk het een en ander te achterhalen.

Adriana van Ravenswaay woont in Hilversum lang samen met haar moeder Cornelia, geb. Hogenkamp, die in ieder geval in 1849 al weduwe is. Op 17 februari 1813 was Cornelia getrouwd met Gijsbert van Ravenswaay (ook wel Ravenzwaaij). Nog geen jaar later, op 31 januari, doet het jonge echtpaar melding van het overlijden van hun – waarschijnlijk eerstgeboren – zoon Johannes. Een jaar erna wordt een tweede zoon, eveneens Johannes, geboren. Het jaar daarop komt Adriana. Daarnaast heeft Adriana nog een jongere zus die in 1908 in Hilversum zal overlijden.

Kunstenaarsfamilie

Dat Adriana van Ravenswaay gaat schilderen, hoeft niet te verbazen. Ze is immers afkomstig uit een familie van kunstenaars: Haar broer Johannes van Ravenswaay (1815-1849) is landschapsschilder en wellicht leert Adriana, net als haar broer, het schildersvak van hun oom Jan van Ravenswaay (1789-1869), Deze tekenaar, schilder en aquarellist komt uit Hilversum, woont daar en is er lange tijd werkzaam. Evengoed is het denkbaar dat Adriana (aanvullend) teken- en schilderlessen volgt bij een schilder(es) gespecialiseerd in bloemstukken. Daarvan zijn er immers ook actief in Hilversum, zoals de aquarelliste Anna de Rijk (1808-1895). [Zie update onderaan dit artikel]

Adriana’s schilderende broer overlijdt jong, slechts 34 jaar oud. Op 11 december 1849 laat zijn moeder Cornelia een overlijdensbericht plaatsen waarin ze het vroegtijdige overlijden van Johannes op 3 december wereldkundig maakt. Ter gelegenheid verschijnt op 7 januari 1850 ook nog een in memoriam in Algemeen Handelsblad, waarin staat dat Johannes met een zus onderweg was naar Boppard bij Marienburg:

Doch naauwelijks had hij [zijn zus] naar Boppard geleid, met het voornemen, om door de waterkuur te gelijk met haar zijne geschokte gezondheid te herstellen, of hij werd op den 6den December 1849 door eene onverbiddelijke kwaal in het graf gesleept.

Johannes overlijdt plots aan een maagkwaal. Voor het vaderloze gezin moet dat niet alleen een enorme schok zijn, maar ook veel onzekerheden voor de toekomst met zich meebrengen. Adriana’s moeder laat hiervan iets doorschemeren in de overlijdensadvertentie in Opregte Haarlemsche courant (11 december 1849):

Zwaar is den slag, die mij den eenigen steun van mijnen ouderdom ontneemt en mij, met mijne twee Dochters, den trouwen verzorger doet beweenen.

Sinds het overlijden van Adriana’s vader was Johannes kennelijk de voornaamste kostwinner. Zijn inbreng valt nu weg.

Schilderen als noodzaak

Waarschijnlijk is het dan ook geen toeval dat Adriana’s werk na het overlijden van haar vader, en daarna van haar broer Johannes in 1849, steeds vaker op tentoonstellingen te zien is. (Zie Tentoonstellingsoverzicht hieronder.) Haar talent is eerder al zichtbaar. Adriana exposeert enkele keren voordat Johannes overlijdt, samen met hem en hun oom Jan van Ravenswaay, maar na Johannes’ heengaan wordt het genereren van inkomsten voor zichzelf en haar moeder simpelweg meer noodzaak.

In augustus 1850 zendt Adriana een schilderij naar een Amsterdamse tentoonstelling met daarbij een brief aan de commissie. Daarin verduidelijkt ze dat verkoop – en dus revenu – haar en haar moeder aangenaam zal zijn, “daar wij nog daaglijks het grote verlies betreuren het welk wij hebben ondervonden”. (Klarenbeek 2012, p. 100) Hiermee refereert de kunstenares ongetwijfeld aan het recente overlijden van haar schilderende broer die geen onbekende is bij de organiserende commissie. Op de Amsterdamse tentoonstelling in 1848 is nog een winterlandschap van Johannes te zien, samen met een bloem- en fruitstuk van Adriana.

Tegelijkertijd laat de brief zien hoe Adriana na het overlijden van Johannes naarstig op zoek is naar mogelijkheden om geld te verdienen met haar schildertalent. Ze draagt immers ook zorg voor haar moeder Cornelia met wie ze samenwoont. Haar moeder sterft in 1858 in Hilversum, in het huis “bekend numero vijf honderd zeven a”, zo blijkt uit de overlijdensakte opgemaakt in Hilversum.

Oplopende waardering

Vanaf 1846 exposeert Van Ravenswaay bijna jaarlijks, vanaf 1848 soms zelfs meermaals per jaar. Ze doet geregeld mee aan groepstentoonstellingen in Amsterdam, Den Haag, Zutphen, Leeuwarden en Groningen, maar ook in Utrecht (1848 en 1861) en Kampen (1852).

Voor zover ik nu kan nagaan, exposeert deze productieve kunstschilderes in een periode van 26 jaar circa 95 werken, verdeeld over 42 tentoonstellingen van levende meesters in 7 steden. Van Ravenswaay streeft daarmee Henriette Ronner-Knip (1821-1909) voorbij die volgens kunsthistorica Hanna Klarenbeek met 86 schilderijen de kunstenares was “die het meest op de tentoonstellingen van Levende Meesters exposeerde”. (Klarenbeek 2012, p. 101)

In het tentoonstellingsoverzicht hieronder is overigens ook duidelijk de oplopende waardering te herkennen die Van Ravenswaay in de loop van haar werkzame leven voor haar uitbundige bloemstukken krijgt. Vanaf 1852 zijn er op tentoonstellingen steeds vaker 2 van haar schilderijen te zien, vanaf 1862 zijn dat er 3 of meestal zelfs 4, tot aan 1871. Ze overlijdt in 1872, inmiddels “zonder beroep” volgens haar overlijdensakte (Noord-Hollands Archief te Haarlem, BS Overlijden Hilversum / Hilversum, 8 maart 1872, aktenr 69).

Goed geordonneerd

De erkenning is ook terug te lezen in recensies van exposities. Hoewel het gaat om grote groepstentoonstellingen lichten verslaggevers haar werk vaak uit en de reacties op haar inzendingen zijn steevast lovend. Naar aanleiding van een tentoonstelling van schilder- en kunstwerken in Rotterdam in 1856 signaleert een kunstrecensent in Algemeen Handelsblad:

In het Bloemen- en Vruchten-vak hebben de schilderessen weder veel talent en studie aan de dag gelegd; getuige daarvan No 4, door Mej. G.J. van den Sande Bakhuyzen, No 271 Mej. A. van Ravenswaay …

In 1858 brengt Algemeen Handelsblad (6 oktober 1858) een recensie over een tentoonstelling in Amsterdam waarin staat dat daar “twee goede schilderijen van deze verdienstelijke kunstenares” hangen. De verslaggever van Nieuw Amsterdamsch handels- en effectenblad is iets kritischer over dezelfde kunstenares met de woorden:

De Bloemen en vruchten, van mejufvr. A. van Ravenzwaay, zijn goed geordonneerd; de kleur is wat hard.

– Nieuw Amsterdamsch handels- en effectenblad (18 oktober 1858) via Delpher

Ook een verslaggever van Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage in 1863 vraagt expliciete aandacht voor het werk van Van Ravenswaay “die een Bloemstuk exposeert, dat aanleg verraadt”.

Bloemvereerders

Vol lof is ten slotte een journalist in een tentoonstellingsrecensie over de Haagse Kunstzaal in 1866. Deze jubelt dat de bloemengodin Flora zich uit veld en hof naar de hofstad heeft begeven en daar

een sierlijke navolging aantreft …. vooral ook in de Bouquetten, door Adriana van Ravenzwaaij, uit Hilversum, ter tentoonstelling gebragt (nos. 295 en 297), waarvan ook terstond een kleintje in het bezit van een pittoresken bloemvereerder is overgegaan.

– Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (19 juni 1866) via Delpher

Dergelijke bloemstukken zijn er “zonder afdingen” voor 300 gulden te koop. Ter vergelijking, het gaat om een bedrag dat omgerekend naar het jaar 2021 een koopkracht heeft van 3.400 euro, volgens de calculator van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Dergelijke bedragen zijn voor Van Ravenswaay, weten we inmiddels, niet slechts een welkome aanvulling. Ze zijn tevens een belangrijke bron van inkomsten, al zal de Hilversumse kunstschilderes haar kopers zeker ook via andere kanalen hebben gezocht.

Herkomst

Over welke werken de recensenten precies spreken, blijft helaas meestal onduidelijk. In tentoonstellingscatalogi vanaf 1846 zien we Van Ravenswaay vertegenwoordigd met werk dat slechts in algemene termen wordt aangeduid, als “bloemstuk”, “bloem- en fruitstuk” of “bloemen en vruchten” in allerlei variaties. Helaas noemt geen enkele van de catalogi details die verraden welke stukken Van Ravenswaay dan tentoonstelt.

Alleen van het bloem- en fruitstilleven dat in 2008 bij Sotheby’s geveild werd (cat. 4), weten we dat het in 1848 als “Een Bloemstuk” op de tentoonstelling in het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen op de Mariaplaats in Utrecht hangt. (Zie Voorlopige catalogus hieronder.) Het is tegelijkertijd één van Van Ravenswaays vroegst gedateerde stillevens. Slechts twee andere schilderijen, één met overwegend bloemen, het ander met vooral fruit, hebben een oudere datering: 1846. Die datering komen overeen met haar eerste deelname aan een tentoonstelling, namelijk in Amsterdam 1846. De samenvallende jaartallen doen op zijn minst afvragen of een van die vroegst bekende bloemstukken (cat. 1 en 2) wellicht ook Van Ravenswaays vroegst geëxposeerde werken is.

Omdat alle werken zich tegenwoordig bovendien in ongeïdentificeerde particuliere collecties bevinden, is informatie slecht toegankelijk. Keerzijden kunnen bijvoorbeeld nauwelijks onderzocht worden op etiketten, stempels of andere herkomstkenmerken. Dat is jammer, want enkele van de kleinere werken op paneel zijn niet alleen op de voorzijde gesigneerd, maar ook op de rug van een naam voorzien.

De naam op de keerzijde is in een overeenkomstig handschrift als de signaturen op de voorzijde. Het is aannemelijk dat Van Ravenswaay de achterkant van panelen van haar naam voorziet, voordat ze de panelen ter expositie verstuurt. Tussen de bloemstillevens van andere kunstenaars moet immers snel duidelijk zijn wie de maker is. Wellicht vormen de opvallende signaturen op de keerzijdes dus een aanwijzing dat het betreffende werk op een groepstentoonstelling heeft gehangen.

Bewonderaars

De gestaag toenemende waardering tijdens haar leven laat zien dat Van Ravenswaay snel een status als professioneel kunstenares bereikt. Hoewel ze volgens haar overlijdensakte in 1872 overlijdt “zonder beroep”, zal ze met het schilderen van bloemstukken goed in haar levensonderhoud hebben kunnen voorzien. Na haar overlijden raakt Van Ravenswaay echter snel in de vergetelheid. Als ze geen werk meer stuurt naar de tentoonstellingen van levende kunstenaars, ebt de aandacht voor haar uitbundige boeketten weg.

Inmiddels is er gelukkig weer groeiende waardering. Ter illustratie, Klarenbeek schreef in haar pionierende proefschrift over vrouwen in de beeldende kunst (1808-1913) dat Van Ravenswaay behoort

tot de kunstenaressen die vandaag de dag vergeten zijn, maar zeer geregeld exposeerden en destijds op een menigte bewonderaars konden rekenen …

– Klarenbeek in Penseelprinsessen & broodschilderessen (2012), p. 101.

Toch staan museumbezoekers zelden oog in oog met Van Ravenswaays bloem- en fruitstukken. Dat is vooral wonderlijk gezien de hoge kwaliteit van haar schilderijen. De overvolle bloemenvazen en uitpuilende fruitmanden brengen bij veilingen nog steeds hoge bedragen op. Een extreem voorbeeld is een veiling in 1990. Daarover meldt dagblad Het vrije volk dat het “stemmig stilleven met bloemen en vruchten door Adriana van Ravenswaaij” (cat. 4) voor het astronomische bedrag van 86.250 gulden is afgehamerd. In 2008 wordt datzelfde stilleven overigens geveild voor 36.250 euro.

Alles in ogenschouw genomen, is het dus vreemd dat Van Ravenswaays werk in geen enkel Nederlands museum vertegenwoordigd is. Daar zou met de groeiende aandacht voor onderschatte vrouwelijke kunstenaars toch verandering in moeten komen.

Oordeel vooral zelf, met een aanzet tot een catalogus van werk op doek, paneel en papier hieronder.

UPDATE d.d. 29 november 2023:
Soms worden opmerkingen ingehaald door voortschrijdend inzicht. Ik schreef dat Adriana van Ravenswaay wellicht les heeft gehad van Anna de Rijk. Daarmee doelde ik op Anna van Delden die trouwde met veeschilder James de Rijk. Volgens Scheen zou zij zelf ook schilderes zijn geweest. Inmiddels vermoed ik dat Anna van Delden helemaal niet actief was als schilderes. Werk en tentoonstellingen van haar dochter Anna Francisca zijn achteraf op haar conto geschreven. Lees hierover mijn recente artikel ‘Boeketten met betekenis’.

---

Voorlopige catalogus

Om een beeld te krijgen van Van Ravenswaays productiviteit heb ik een overzicht gemaakt van de 37 inmiddels bekende schilderijen op doek of paneel. Ook vond ik enkele werken op papier. Na deze catalogus volgt bovendien nog een overzicht van de bijna 50 tentoonstellingen waar Van Ravenswaays werk te zien was sinds 1846.

Schilderijen

1846

1848

1849

1850

9. Stilleven met rozen, klaprozen, korenbloemen, daarbij korenaar en fruit o.a. druiven en een gesneden vijg, gesigneerd en gedateerd 1850 (rechtsonder), olie op doek, 45 x 36 cm.

Herkomst: Parijs, Millon-Robert, veiling Tableaux anciens des XVIe, XVIIe, XVIIIe et XIXe siècles, 28 juni 1996, lot 38.

Documentatie: artprice.

11. Stilleven met fruit op marmeren rand, gesigneerd en gedateerd 1850, olie op paneel, 20 x 24 cm

Herkomst: Amsterdam, Sotheby’s, veiling 19th Century European Paintings, 16 november 1987, lot 63/A.

Documentatie: artprice.

1851

1854

1856

1860

Ongedateerd

31. Stilleven met wilde bloemen, gesigneerd (rechtsonder), olie op paneel, 19 x 23 cm.

Herkomst: Nantes, Couton-Veyrac, veiling Compagnie des Indes, Chine – Tableaux Anciens et Modernes, 7 december 1999, lot 69.

Documentatie: artprice.

Niet gesigneerd / niet gemonogrammeerd

33. Glazen bokaal met fruit en glas met daarbij bloemen, olie op metaal, 49,5 x 41,5 cm.

Herkomst: Bremen, Bolland & Marotz, veiling 11 oktober 2008, lot 748 ill. (notes: drawing/verso).

Documentatie: artprice.

Werk op papier

Gesigneerd

35. Stilleven met perzik, druiven, pruim, vijg en noten, gesigneerd ‘A van Ravenzwaaij f’ (rechtsonder), inkt en waterverf op dik papier met randen in reliëf, 7 x 10,3 cm.

Herkomst: Haarlem, Bubb Kuyper, veiling 25 november 2022, lot 5849.

36. Boeket, gesigneerd ‘Aa Van Ravenzwaaij fec’ (rechtsonder), waterverf op papier, 16,5 x 12 cm

Herkomst: Amsterdam, Christie’s, veiling 15 oktober 2003, lot 577.

Documentatie: artprice.

Niet gesigneerd / niet gemonogrammeerd

---

Tentoonstellingen

Het tentoonstellingsoverzicht is op basis van (gedigitaliseerde) tentoontellingscatalogi, te vinden de rijke databases RKD Explore en Delpher, hierna opgesomd. Als de kennis over een tentoonstelling uit een andere bron komt, als een krantenbericht, dan staat de verwijzing erbij.

---

Literatuur | catalogi

Bovenstaand tentoonstellingsoverzicht is samengesteld op basis van gedigitaliseerde catalogi in RKD Explore, Delpher en Google Books:

• Cat. Amsterdam 1846, Tentoonstelling te Amsterdam voor den jare 1846 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 18. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1848, Tentoonstelling te Amsterdam voor den jare 1848 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 17. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1850, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars in Amsterdam in den jare 1850 (s.l.), p. 21. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1854, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars te Amsterdam in den jare 1854 (Amsterdam: Stads-Drukkerij, in de Nes), p. 25. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1856, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars, te Amsterdam, in den jare 1856 (Amsterdam: Stads-Drukkerij in de Nes), p. 25. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1858, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars, te Amsterdam, in den jare 1858 (Amsterdam: Stads-Drukkerij in de Nes), p. 27. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1860, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars, te Amsterdam, in den jare 1860 (Amsterdam: Stads-Drukkerij in de Nes), p. 25. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1865, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars re Amsterdam, in den jare 1865 (Amsterdam: Stads-Drukkerij, in de Nes), p. 30. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1868, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars, te Amsterdam, in den jare 1868 (Amsterdam: Stads-Drukkerij in de Nes), p. 28. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1871, Tentoonstelling van schilder- en andere werken van levende kunstenaars te Amsterdam, in den jare 1871 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 25. [RKD Library, ook op Google Books]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1856, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het Weduwen- en Weezenfonds (Amsterdam: erven van H. van Munster & zoon), p. 15. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1857, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het Weduwen- en Weezenfonds (Amsterdam: erven van H. van Munster & zoon), p. 13. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1858, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken door levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: erven H. van Munster & zoon), p. 13 [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1861, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken door levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: G. van Tyen & zonen), p. 11. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1863, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken door levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: G. van Tyen & zonen), p. 13. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1864,Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken door levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: erven H. van Munster & zoon), p. 11 [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1866, Tentoonstelling van schilder- en andere kunstwerken door levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: erven H. van Munster & zoon), p. 11 [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1867, Tentoonstelling van schilderijen, enz. van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: erven H. van Munster & zoon), p. 12. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Maatschappij Arti et Amicitiae, 1869, Tentoonstelling van schilderijen, enz. van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae ten behoeve van het weduwen- en weezenfonds (Amsterdam: erven H. van Munster & zoon), p. 11. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1849, Tentoonstelling van schilder- en kunstwerken van levende meesters te ’s Gravenhage in 1849 (Den Haag: H.S.J. de Groot), p. 31. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Den Haag 1851, Tentoonstelling van schilder- en kunstwerken van levende meesters te ’s Gravenhage in 1851 (Den Haag: H.S.J. de Groot), p. 25. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1853, Tentoonstelling van schilder en kunstwerken van levende meesters. ’s Gravenhage, 1853 (Den Haag: H.S.J. de Groot), p. 39. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1857, Tentoonstelling van schilder- en kunstwerken, ’s Gravenhage, 1857 (Den Haag: H.S.J. de Groot), p. 46. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1863, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, ’s Gravenhage 1863 (Den Haag: J. van Weerden), p. 45. [online]
• Cat. Den Haag 1866, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, ’s Gravenhage 1866 (Den Haag: J. van Weerden), p. 40. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1869, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, ’s Gravenhage 1869 (Den Haag: W. Carpentier), p. 34. [RKD Library en Google books]
• Cat. Groningen 1847, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben te Groningen, van wege het kunstlievend genootschap ter aanmoediging en bevordering van teeken- en schilderkunst, onder den naam Pictura te Groningen (Groningen: C.M. van Bolhuis Hoitsema), p. 15 [Google Books]
• Cat. Groningen 1849, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: P.W. van Heijningen Bosch), p. 17. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Groningen 1852, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: erven C.M. van Bolhuis Hoitsema), p. 17 [RKD Library en Google Books]
• Cat. Groningen 1856, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: erven C.M. van Bolhuis Hoitsema), p. 23. [RKD Library]
• Cat. Groningen 1858, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: erven C.M. van Bolhuis Hoitsema), p. 33 [RKD Library]
• Cat. Groningen 1860, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: erven C.M. van Bolhuis Hoitsema), p. 17. [Google Books]
• Cat. Groningen 1862, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: Van Heijningen Bosch en Compagnie), p. 17-18 [RKD Library]
• Cat. Groningen 1868, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievend genootschap … Pictura te Groningen (Groningen: Van Heijningen Bosch & Comp), p. 16. [Google Books]
• Cat. Groningen 1871, Lijst van schilderijen van levende Nederlandsche meesters, waarvan de tentoonstelling zal plaats hebben van wege het kunstlievendend genootschap … Pictura, te Groningen (Groningen: gebroeders Hoitsema), p. 16. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Kampen 1852, Tentoonstelling van kunstwerken te Kampen voor den jare 1852 (Kampen: K. van Hulst), p. 23. [RKD Library]
• Cat. Leeuwarden 1853, Eerste tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, enz. van levende Nederlandsche meesters, gehouden te Leeuwarden, door de maatschappij ter bevordering van schilder en teekenkunst in Friesland (Leeuwarden: v. Meursinge). [RKD Library]
• Cat. Leeuwarden 1855, Tweede tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, enz. van levende Nederlandsche meesters, gehouden te Leeuwarden, door de maatschappij ter bevordering van teeken- en schilderkunst in Friesland (Leeuwarden: G.T.N. Suringar), p. 23. [Google Books]
• Cat. Leeuwarden 1859, Derde tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, enz. van levende Nederlandsche meesters, gehouden te Leeuwarden, door de maatschappij ter bevordering van teeken- en schilderkunst in Friesland (Leeuwarden: G.T.N. Suringar), p. 25. [Google Books en fiche RKD]
• Cat. Leeuwarden 1863, Vierde tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, enz. van levende Nederlandsche meesters, gehouden te Leeuwarden, door de maatschappij ter bevordering van teeken- en schilderkunst in Friesland (Leeuwarden: W. Eekhoff), p. 13. [Google Books]
• Cat. Leeuwarden 1878, Catalogus der tentoonstelling van voorwerpen van nijverheid en kunst, uitsluitend door vrouwen vervaardigd, te houden te Leeuwarden, in den Zomer van 1878 (Leeuwarden: J.R. Miedema), p. 86. [Google Books]
• Cat. Rotterdam 1856, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1856 (Rotterdam: s.pub.), p. 20. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1860, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1860 (Rotterdam: s.pub.), p. 17. [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1862, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1862 (Rotterdam: s.pub.), p. 26 [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1864, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de eerste driejarige tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1864 (Rotterdam: s.pub.), p. 29 [RKD Library]
• Cat. Rotterdam 1867, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de eerste driejarige tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1867 (Rotterdam: s.pub.), p. 24 [RKD Library].
• Cat. Rotterdam 1870, Catalogus der schilder- en kunstwerken op de eerste driejarige tentoonstelling door de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1870 (Rotterdam: s.pub.), p. 34-35. [RKD Library]
• Cat. Utrecht 1848, Tentoonstelling van schilder- en kunstwerken van levende meesters, te Utrecht, in 1848 (Utrecht: L.E. Bosch en Zoon), p. 23. [RKD Library]
• Cat. Utrecht 1861, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, Utrecht, 1861 (Utrecht: P.W. van de Weijer), p. 37. [RKD Library]
• Cat. Zutphen 1864, Tentoonstelling van schilderijen van levende meesters, te Zutphen, 1864 (Zutphen: P.B. Plantenga), p. 9. [RKD Library]
• Cat. Zutphen 1867, Tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, enz. van levende meesters, geopend door de kunstvereeniging Pictura (Zutphen: s.pub.), p. 14. [RKD Library en Google Books]
• Cat. Zutphen 1871, Tentoonstelling van schilderijen en teekeningen van levende Nederlandsche meesters, geopend door de kunstvereeniging Pictura (Zutphen: W.J. Thieme & Cie), p. 17. [RKD Library]

Zie verder:

• Piet Timmer, ‘Kunstschilders in Hilversum’, in Hilversum anno 1850: leven in een dorp van landbouw en textielnijverheid in de 19de eeuw, red. Jan J. van Herpen, Hilversumse Historische Kring “Albertus Perk” (Hilversum 1990), p. 26-27. [Google Books]
• Norbert Hostyn en Willem Rappard, Dictionaire van Belgische en Hollandse bloemenschilders geboren tussen 1750 en 1880 (Knokke-Zoute 1995), p. 312-313.
• Cat. Hilversum, Museum Hilversum (3 oktober 2009 – 28 februari 2010), Gooische vrouwen in de kunst 1850-2010, red. Margriet van Seumeren, Sarah Heijse en Nikkie Herberigs (Wormerveer 2009), p. 43 ill.
• Hanna Klarenbeek, Penseelprinsessen & broodschilderessen. Vrouwen in de beeldende kunst 1808-1913 (Bussum 2012), p. 100-101.

---

Noten

[1] Voor vindbaarheid en duidelijkheid houd ik hier de schrijfwijze met een s aan: Ravenswaay, zoals ze in RKD Explore vermeld staat. Zelf schreef ze echter haar naam met een z: Ravenzwaay, zoals ook mag blijken uit de signaturen op haar schilderijen.