Tekenende zussen
In mijn vorige post ‘Zelfportret met haar zussen’ stond schilderes Albertina Kranenborg (1827-1878) centraal. Hoewel zij bekendheid krijgt als schilderes, is ze niet de enige van haar zussen met tekentalent. Ten minste twee anderen tekenen ook. Dat blijkt althans uit kleine tekeningen die onlangs op een veiling opdoken. Het gaat om drie kleine werken op papier die waarschijnlijk eerder onderdeel hebben uitgemaakt van een vriendenalbum of album amicorum. Daaraan doen zeker drie tekenende zussen uit het gezin Kranenborg een bijdrage.
Zussenportret
De genoemde, vorige post richtte zich vooral op het portret dat Albertina Kranenborg rond 1850 schildert, als ze nog bij haar ouders in Amsterdam woont. Daar beeldt ze zichzelf af met twee ongehuwde en thuiswonende zussen: Teelkina (links) en Jantina Hendrika (midden). Albertina staat rechts, achter de stoel van Jantina Hendrika. Een andere zus, Wemelina Anna, overlijdt als zij pas 4 jaar oud is.
Behalve Wemelina Anna, Teelkina en Jantina Hendrika heeft Albertina nog een zuster: Engelina. Zij is evenmin op het portret voorgesteld. Albertina beeldt haar waarschijnlijk niet af, omdat zij op het moment van schilderen niet bij haar ouders woont, maar elders. Deze oudste van de zussen is namelijk in 1839 gehuwd met Thomas Derks Sickens en woont in 1850 met haar man en drie jonge kinderen aan de Teertuinen in Amsterdam.[1] Ook zij blijkt echter wel over enig tekentalent te beschikken.
Tekenende zussen
Op 10 juli 2021 kwam bij veilinghuis Kiefer Buch- und Kunstauktionen in Pforzheim namelijk een kleine tekening onder de hamer. Het formaat wijst op een herkomst uit een vriendenalbum, een album amicorum. Het blauwe vel waar de tekening op gelijmd is, draagt rechtsonder de signatuur ‘E. Sickens Kranenborg’.
De naam wijst ontegenzeggelijk naar Engelina Kranenborg die, zoals gezegd, in 1839 trouwt met Thomas Derks Sickens.
Bovendien is het werkje voorzien van plaats en datum ‘Amst 10 Maart 43’. Ook dat wijst op Engelina. Op die datum woont zij immers met haar man in Amsterdam. Ze hebben dan al één kind: Wibrandus Nanno is namelijk geboren op 6 oktober 1840.[2] Daar komen er snel nog meer bij.
Tweede tekening
Het geveilde kavel met Engelina’s tekening bevat een tweede van hetzelfde formaat, waarschijnlijk afkomstig uit hetzelfde vriendenalbum. Dit tafereel van een korf met een grote variatie aan bloemen is op het verso (en dus helaas niet zichtbaar op de afbeelding hieronder) gesigneerd ‘T Kranenborg’.
De signatuur is mogelijk van Engelina’s zus Teelkina wiens gelijkenis Albertina vastlegt op het portret. Teelkina is de meest linkse figuur, gekleed in het zwart en de oudste van de geportretteerden.
Derde tekening
Op dezelfde veiling in Pforzheim wordt ten slotte een tekening geveild van Albertina Kranenborg. Ook deze heeft vergelijkbare afmetingen als de eerdere tekeningen van Engelina en mogelijk Teelkina. Volgens het veilinghuis is ook dit werk op de keerzijde gesigneerd en gedateerd, eveneens 1843. Het zou dan om een heel vroeg werk gaan. In 1843 is Albertina, de jongste van het gezin, immers pas 16 jaar oud.
Voor dit album tekent Albertina koning François en zijn zus Margaretha van Navarra in het kasteel van Chambord. François leunt achterover op een bank, met een stift in de hand. Zijn zus bekijkt de spreuk die hij daarmee op het raam heeft geschreven: “Souvent femme varie, bien fol qui s’y fie”. Vrij vertaald betekent dat zoiets als: De vrouw verandert dikwijls [van gevoelens], nogal dwaas is hij die op haar vertrouwt.
Voorbeeld voor Albertina bij het componeren van de tekening was mogelijk een schilderij van de Franse schilder Fleury Richard, ingezonden naar de Salon in 1804. Uiteraard kan Kranenborg die salon niet bezocht hebben, maar Richards voorstelling circuleerde ook in prentvorm. Voor de prentversie had graveur Auguste Desnoyers in 1817 zorg gedragen.
De achteroverleunende koning in het midden van de ruimte, de plaatsing van het venster, schuin in het beeldvlak, en de raamverdeling in vierkante vlakken met afgeschuinde hoeken komen overeen. Kranenborgs tekening laat echter ook zien dat ze het onderwerp naar eigen hand zet.
Ook voor de tekening van koning François I en zijn zus Margaretha van Navarra geldt, net als voor de tekeningen van Engelina en Teelkina, dat die waarschijnlijk afkomstig is uit een vriendenalbum. Vervolgens ligt het voor de hand dat dit voor hetzelfde album is als dat waaraan Albertina’s zussen een bijdrage doen.
Hoofdrol
De themakeuze van Kranenborgs vroege tekening is in lijn met onderwerpen van haar geschilderde werk. Enkele van de eerste schilderijen die Albertina tentoonstelt, tonen Jacoba van Beieren op slot Teijlingen (tentoongesteld in Amsterdam 1848) en Anna Boleyn op Hever Castle (tentoongesteld in Den Haag 1850), zoals ook te lezen was in het vorige artikel over Kranenborg: ‘Zelfportret met haar zussen’. In 1850 stuurt ze bovendien een scène uit het verhalende gedicht The Lady of the Lake van Sir Walter Scott naar de stedelijke tentoonstelling in Amsterdam. Zelf schrijft Kranenborg in een begeleidend schrijven bij de inzending over
een naar aanleiding van Sir Walter Scott door mij vervaardigd Schilderstuk, voorstellende The Lady of the Lake.[3]
Samen verraden de werken een sterke voorkeur voor historische en literaire taferelen waarin vrouwen een hoofdrol spelen.
Drie tekeningen, vier zussen
Helaas zijn de drie voorstellingen van de zussen Kranenborg uit het vriendenalbum verwijderd, los van elkaar geveild en dus waarschijnlijk verspreid geraakt. Overige bijdragen aan het album zijn niet bekend en uit de losse tekeningen wordt niet duidelijk voor wie de zussen hun kleine kunstwerken op papier maken.
De enige zus tot slot van wie geen tekening bewaard is gebleven, is Jantina Hendrika. Op het portret dat Albertina schildert, is zij de middelste, gekleed in de mosterdgele jurk. Mogelijk ging haar bijdrage verloren of Engelina, Teelkina en Albertina tekenen voor haar vriendenalbum. We zullen we het waarschijnlijk nooit zeker weten. Hoe dan ook illustreren de drie tekeningen de vruchtbare omgeving waarin Albertina Kranenborg haar artistieke talent kan ontwikkelen.
Noten
[1] Stadsarchief Amsterdam, archief 5000: Bevolkingsregister 1851-1853 Deel: 425, Periode: 1851-1863, Amsterdam, inv.nr. 425, Bevolkingsregister 1851-1853, folio pagina 601 [Stadsarchief Amsterdam].
[2] Zie familiebericht in Opregte Haarlemsche Courant (10 oktober 1840), p. 1 [Delpher].
[3] Stadsarchief Amsterdam, archief 64: Archief van de Commissie voor de Tentoonstelling van Kunstwerken van Levende Meesters, inv. 4: Tentoonstelling 1850, aktenr. 18: Ingekomen stukken van inzenders, brief Albertina Kranenborg d.d. 6 augustus 1850. [Stadsarchief Amsterdam]