Samen als kunstenaar

Op de Nieuwe Algemene Begraafplaats te Baarn staat een prachtige zerk die het graf markeert van het kunstenaarsechtpaar Gerrit Haverkamp (1872-1926) en Jo Machwirth (1875-1945). De eerste woorden die in de steen zijn uitgehakt, luiden “Gerhard Christiaan Haverkamp Kunstschilder”. Onder de zijne wordt in 1945 vervolgens de volledige naam van zijn echtgenote Johanna Georgina Maria Machwirth toegevoegd. Dat ook zij haar leven lang kunstschilder is, blijkt echter uit niets. Hoewel Machwirth en Haverkamp samen als kunstenaar optrekken, krijgt zij daarvoor niet de erkenning die haar man krijgt. Bovendien zet Machwirth bij leven alles in het werk om de reputatie van haar echtgenoot als kunstenaar te ondersteunen.

Portretten

Gedurende de tijd die ze samen doorbrengen, oefenen de kunstenaars Haverkamp en Machwirth wederzijdse invloed op elkaar uit. Dat blijkt bijvoorbeeld uit hun werk. Allereerst speelt Haverkamp, die grafisch kunstenaar is, een rol in Machwirths keuze om zich op grafiek toe te leggen. Daarmee begint ze na haar huwelijk in 1907. In 1919 exposeert ze namelijk een litho van een slapende poes op een tentoonstelling in Leiden die is gewijd aan het dier in de hedendaagse kunst en kunstnijverheid, georganiseerd door de Nederlandsche Vereniging tot Bescherming van Dieren.[1]

Zie tentoonstellingsoverzicht hieronder

De vroegst gedateerde litho die ik kon vinden, dateert eveneens uit 1919. Deze toont een portret van een meisje, al is niet duidelijk of het om een bestaande persoon gaat.

Het gaat hier om een zogenaamd busteportret wat wil zeggen dat het hoofd is afgebeeld inclusief schouderpartij. Hoewel er zich achter de jonge vrouw een weidelandschap uitstrekt, met uitzicht op een rij hoge populieren, wordt de figuur zelf omsloten door verschillende soorten bloemen, zoals een zonnebloem en een rozenstruik. Voorgrond en achtergrond lijken daardoor twee gescheiden werelden: een uitgestrekt akker en een bloementuin. Bovendien staat het meisje met blote schouders tussen de doornentakken. De tegenstrijdige elementen zorgen vervolgens voor een vervreemdend sfeer die het portret een sprookjesachtige uitstraling geeft.

In 1923 exposeert ze opnieuw grafisch werk, dan in de Koninklijke Kunstzaal Kleykamp in Den Haag. Op die tentoonstelling – “die bedoeld is permanent te zijn” volgens het tijdschrift voor leerlingen en oud-leerlingen van de Utrechtse School voor de Grafische Vakken De tampon (1923) – is tegelijkertijd ook werk te zien van Gerrit Haverkamp.

Weduwe

Op 16 december 1926 overlijdt Haverkamp echter, en plotseling.[2] Dat staat ook ook in de rouwadvertentie in De telegraaf (19 december 1926) waarin Machwirth het overlijden “plotseling tot onze groote droefheid” kenbaar maakt. In het jaar na Haverkamps overlijden maakt de kunstenares vervolgens een gelithografeerd portret van haar echtgenoot op 52-jarige leeftijd. Dat wil zeggen, de litho van 1927 stelt haar echtgenoot voor zoals hij was in 1923/1924.

In deze litho probeert Machwirth haar echtgenoot te vatten in een voor hem typerende bezigheid, want Haverkamp zit in de buitenlucht voor zijn ezel, terwijl hij aandachtig het resultaat van een tekensessie bekijkt. De korenschoven in het veld achter hem, zijn ook te zien op het paneel met papier dat op zijn ezel staat.

Aandachtige kop

Het portret oogst vervolgens veel bewondering. Dat blijkt bijvoorbeeld wanneer Machwirth in 1935 een solotentoonstelling heeft die tot meer aandacht in de krant leidt. Wanneer dan een recensent met de initialen C.A.S., waarschijnlijk de bekende toneel- en kunstrecensent Cor A. Schilp, deze expositie bespreekt, introduceert hij Machwirth als de weduwe van “den teekenaar G.C. Haverkamp, die veel in onze provincie gewerkt heeft o.a. in Scherpenzeel en Soest.”[3] Vervolgens beschrijft hij het portret dat Machwirth enkele jaren na Haverkamps overlijden maakt:

De stille aandachtige kop en profiel gezien, is onder de handen van de lithografe een levend iets geworden: men voelt het strak-geduldige, het het bijna fanatisch bezig zijn met zijn kunst, zijn droom.

Het is echter niet de eerste maal dat Machwirth Haverkamp afbeeldt. Integendeel, haar echtgenoot is veel vaker onderwerp van haar tekeningen en schilderijen. Zo bevinden zich bijvoorbeeld in Drents Museum nog enkele tekeningen met een portret van Haverkamp en zelfs een schilderij van haar echtgenoot terwijl deze in de buitenlucht aan het schilderen is.[4]

Exposities

De portretten die Machwirth van haar echtgenoot vervaardigt, maken de kunstenares vervolgens tot hofleverancier van portretvoorstellingen van de graficus. Een portrettekening wordt bijvoorbeeld afgedrukt in boekje behorend bij een tentoonstelling van Haverkamps etsen die wordt gehouden in de Haarlemse kunsthandel van J.H. de Bois in 1915, volgens Algemeen handelsblad (19 juni 1915).[5]

En daar blijft het niet bij, want in 1943 gebruikt kunsthistoricus R.W.P. de Vries Jr de hiervoor genoemde portretlitho van de 52-jarige Haverkamp in zijn boek over Nederlandse grafisch kunstenaars.[6] Overigens bespreekt De Vries de kunstenares, die zelf ook graficus is, niet in zijn overzichtswerk. Ze wordt alleen terloops als genoemd als echtgenote van Haverkamp. De schrijver typeert haar daar als schilderes, terwijl zij tevens de maker is van de portretlitho die de passage over Haverkamp vergezelt.

Liefde voor dieren

Na het overlijden van haar man verhuist Machwirth terug naar Soest en daarom wordt ze in een krantenbericht in Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad (2 augustus 1928) weer een Soester kunstenaar genoemd. De kunstenares blijkt ondertussen een aanhoudend voorvechtster van dierenrechten. Hiervoor noemde ik al haar deelname aan een tentoonstelling van de Nederlandsche Vereniging tot Bescherming van Dieren in 1919.

Met haar werk blijft ze ook daarna organisaties ondersteunen die zich voor de dierenzaak inzetten. In 1928 voorziet de kunstenares bijvoorbeeld een kalender van dezelfde Nederlandsche Vereeniging tot Bescherming van Dieren met maandelijkse tekeningen “die de liefde jegens dieren kunnen helpen aankweeken” volgens Het vaderland (27 november 1928). In 1930 voorziet ze vervolgens het boekje Verhalen uit den dierenwereld van J. Westendorp van illustraties.[7] Uitgever van het boek is de Vereeniging tegen het Mishandelen van Dieren voor Haarlem en Omstreken.[8] Na een succesvolle eerste druk in 1911 verzorgt de dochter van Westendorp in 1930 een tweede die, zoals gezegd, door Machwirth wordt geïllustreerd.

Anna de Savornin Lohman bespreekt het boekje vervolgens kort in het tijdschrift De Hollandse lelie. Daarin schrijft ze:

Aardige plaatjes versieren den tekst. Ik noem o.a.: De honden van den St. Bernard, Zelf-genezing bij Dieren, enz. Och toe ouders, geeft uw kinderen dit werkje cadeau.

– A. de Savornin Lohman, in De Hollandsche Lelie 25 (1911-1912), p. 363 [DBNL]

Katten

Haar liefde voor dieren is ook terug te zien in Machwirths overgeleverde litho’s waarin bovenal katten een hoofdrol spelen. Verschillende van Machwirths litho’s tonen namelijk katten in herkenbare situaties, soezend voor een raam, slapend op een bank of spelend met kleinere dieren.

Ondanks de populariteit van deze dieren in de kunst – lees bijvoorbeeld mijn post over Anna Maria Kruijff – kan de grote hoeveelheid niet iedereen bekoren. Zo schrijft criticus Cor Schilp bijvoorbeeld naar aanleiding van een solo-expositie van Machwirth in 1935 dat alle plaatjes van poezen hem “een beetje tè … poezig, te lief en te plaatjesachtig” zijn.

Ouderwets

Behalve grafiek blijft Machwirth ook schilderijen met andere thema’s exposeren, bijvoorbeeld in 1928, wanneer een journalist van Winschoter courant (17 november 1928) naar aanleiding van een tentoonstelling schrijft:

Van mevr. Haverkamp worden er een drietal heel mooie stillevens geëxposeerd, uitstekend van toon en compositie.

Haar bloemen worden na 1930 echter steeds vaker als enigszins ouderwets beschouwd. Zo exposeert ze in 1933 bijvoorbeeld met een groep kunstenaars in de Openbare Leeszaal en Bibliotheek te Laren. Dan oordeelt een criticus met de initialen H.v.C. in De Gooi- en Eemlander (25 juli 1933):

Het werk van Mevr. Haverkamp-Machwirth doet in deze omgeving erg ouderwetsch aan. Het is echter goed verzorgd en een schilderij als: “Appelbloesem” (no. 27), geeft wel de illusie van lenteweelde. Ook haar “Meidoorn” (no. 28), mag om dezelfde kwaliteiten worden genoemd.

In 1939 komt ook een recensent met de initialen J.B. van Arnhemsche courant (21 juni 1939) tot hetzelfde oordeel:

In het gezelschap van deze modern georiënteerde schilders doet het preciese werk van J. Haverkamp-Macwirth [sic] wat antiek aan. Het is tonalistisch zuiver afgestemd en in de voorstellingen, b.v. muizenfeest, van een verhalend karakter.

Tussen het werk van jongere kunstenaars als Jo Kruyder-Bouman (1886-1873), Mathieu Wiegman (1886-1971) en Dorus Roovers (1897-1953) oogt het werk van de oudere Machwirth dus wat oubollig. Desondanks wordt haar werk nog steeds gewaardeerd om zijn kwaliteiten, zoals precisie en zuivere tonaliteit.

Vrouwenemancipatie

Naast dierenbescherming zet Machwirth zich ook voor de emancipatoire zaak. Ze exposeert in 1933 bijvoorbeeld op een tentoonstelling van kunstenaressen georganiseerd door de Vereeniging van Werkende Vrouwen. Ter verduidelijking, deze vereniging is de Nederlandse afdeling van de International Federation of Business and Profesional Women waarvan de Italiaanse beeldhouwster Antonietta Paoli Pogliani voorzitter is. De tentoonstelling, die van 16 september tot 2 oktober in het Stedelijk Museum te Amsterdam te zien is, heeft vervolgens een expliciet emanciperend doel. Zo schrijft Pogliani namelijk in de inleiding van de catalogus:

Ons streven heeft dus een maatschappelijk doel waartoe de vrouwen kunnen bijdragen door haar invloedssfeer in gezin en wereld geleidelijk te verbreeden.[9]

Het jaar daarna neemt Machwirth plaats in een Nederlandse subcommissie van de kunstafdeling van de International Federation of Business and Professional Women. Met de overige leden gaat ze vervolgens een vergelijkbare tentoonstelling van werkende vrouwen organiseren in Warschau volgens Het vaderland (22 mei 1934).

Ook de Poolse keramiste Lea Halpern (1895-1985), die een jaar eerder ook in de commissie van uitvoering zit, neemt deel aan de kunstcommissie voor Warschau. Het initiatief vindt vervolgens steun bij de Poolse autoriteiten die ruimte beschikbaar stellen in het Instytut Propagandy Sztuki (Instituut voor Kunstpropaganda) in Warschau, dat eerder is opgericht op initiatief van kunstenaars en kunsthistorici om moderne kunst te stimuleren.[10] In oktober 1934 is de tweede tentoonstelling door werkende vrouwen in Warschau dan een feit.

Gevoelige portretje

Ondertussen draagt Machwirth zorg voor de nagedachtenis van haar overleden echtgenoot. In 1937 doet ze bijvoorbeeld een grote donatie van 37 schilderijen plus “een groot aantal teekeningen en etsen” van Haverkamp aan het Goois Museum, volgens De Gooi- en Eemlander (1 juni 1937).

In 1942 overlijdt vervolgens Machwirths broer Jan George, pas 54 jaar oud.[11] In 1922 is hij getrouwd met de Friese Grietje Frantzen en na zijn overlijden plaatst de weduwe, ook namens hun 17-jarige zoon Carlo, een overlijdensbericht in Leeuwarder courant (21 februari 1942).[12] De band van Jo Machwirth met het gezin van haar broer is waarschijnlijk nauw, want ze stelt in 1935 een portret van de jongen tentoon. Het “gevoelige portretje van Carlo”, zoals een recensent het omschrijft, dateert van 1930, als Carlo pas 4 of 5 jaar oud is.[13]

Drie jaar na haar broer Jan George overlijdt ook Jo, op 6 januari 1945 in Soest.[14] Ze is dan 69 jaar. Omdat ze geen kinderen heeft, plaatst haar schoonzus Grietje Frantzen de rouwadvertentie. Ook de naam van haar inmiddels 20-jarige neef Carlo staat onder de advertentie in Friesche courant (10 januari 1945).

Bijgezet in Baarn

Vervolgens laat Frantzen in een later overlijdensbericht in Algemeen handelsblad (12 februari 1945) weten dat de begrafenis van Machwirth op 10 januari op de Hervormde Begraafplaats in haar woonplaats Soest heeft plaats gevonden. Toch is Machwirths graf momenteel in Baarn te vinden. Vermoedelijk heeft de begrafenisceremonie dus eerst in Soest plaatsgevonden en is het lichaam vervolgens naar Baarn overgebracht en in het graf van haar echtgenoot bijgezet. Dan wordt waarschijnlijk ook haar naam in de zerk uitgehakt.

Met de zerk is echter iets raars aan de hand. Er zit nochtans een vreemde discrepantie in de manier waarop echtgenoot en echtgenote worden voorgesteld. Waar bij Haverkamp namelijk wordt vermeld dat hij bij leven kunstschilder was, is deze toevoeging bij Machwirth nergens te bekennen. Daarmee is de vrouw een zelfde lot beschoren als veel vrouwelijke kunstenaars wier echtgenoot tevens werkzaam is in de kunst. Schilderes Sara Sartorius bijvoorbeeld overkomt iets vergelijkbaars. In 1913 wordt zij bijgezet in het graf van haar overleden man, maar haar naam wordt niet toegevoegd aan hun gezamenlijke graf. Over Sartorius schreef ik al meerdere blogposts, onder andere ‘Zijn kunstzuster’ waarin ook de misverstanden rond de artistieke relatie met haar echtgenoot H.A.C. Dekker uitvoeriger aan bod komen.

Onvermeld

De rol die Machwirth speelt om de nagedachtenis aan haar overleden man levend te houden, is dus groot. Net zoals Sartorius laat ze bijvoorbeeld een monumentale grafzerk ontwerpen die haar mans reputatie als kunstschilder benadrukt met de toevoeging ‘kunstschilder’. Ze levert bovendien de portretten voor publicaties over haar echtgenoot en ze doneert zijn werk aan een museum. Zo slaagt Machwirth erin om haar man onder de aandacht te houden, ook na zijn overlijden. Ondertussen blijft Machwirth ook actief als kunstenaar. Ze blijft namelijk schilderen, lithograferen en exposeren.

Toch gaat de aandacht voor Haverkamp vaak ten koste van haarzelf. Als ze in 1935 een solotentoonstelling heeft die aandacht krijgt in de pers, introduceert recensent Schilp haar bijvoorbeeld als de weduwe van “den teekenaar G.C. Haverkamp die veel in onze provincie gewerkt heeft”.[15] In dezelfde recensie beschrijft hij ook de portretlitho die Machwirth van haar 52-jarige echtgenoot maakt. Hoewel er grote bewondering voor haar kwaliteiten als portrettist in de recensie doorklinkt, gebruikt Schilp de litho vooral om over Haverkamps “fanatisch bezig zijn met zijn kunst” te spreken. Zodra Haverkamp in beeld is, lijkt de aandacht dus te verschuiven van Machwirth naar haar echtgenoot.

Na Machwirth dood blijkt er echter niemand die de zorg draagt voor haar nagedachtenis. Na haar overlijden wordt de schilderes en graficus bijgezet in het graf van haar echtgenoot waarbij haar kunstenaarschap onvermeld blijft.

---

Selectie van grafisch werk en tekeningen

In de vorige blogpost ‘Consciëntieus coloriste’ maakte ik een lijst van enkele schilderijen van Machwirth. Behalve schilder is ze echter ook graficus. Het grafisch werk van Machwirth, allemaal litho’s, dateert van tijdens en na haar huwelijk met Haverkamp. Dat blijkt ook wel uit de signatuur. Ze signeert haar litho’s namelijk met J. Haverkamp-Machwirth, of met het monogram JHM.

Lithografie

1919

1927

1928

1929

Tekeningen

1907

8. Portret van Gerhard Christiaan Haverkamp, 1907, tekening. Assen, Drents Museum, E2019-0008. Bron: Drents Museum.

1909

1911

10. Gerhard Christiaan Haverkamp, lezend in interieur, 1911, tekening. Assen, Drents Museum, E2019-0009. Bron: Drents Museum

1927

11. Portret van Gerhard Christiaan Haverkamp, 1927, tekening. Assen, Drents Museum, E2019-0006. Bron: Drents Museum

1934

Ongedateerd

19. Portret van Pieter Dupont, tekening op papier. Herkomst: Den Haag, Glerum, veiling 1 december 1992, lot 110. Bron: RKD

20. Portret van vrouw, tekening. Assen, Drents Museum, E1997-0108. Bron: Drents Museum

21. Handwerkende vrouw, tekening. Assen, Drents Museum, E1997-0109. Bron: Drents Museum

22. Portret van Gerhard Christiaan Haverkamp, tekening. Assen, Drents Museum, E2019-0007. Bron: Drents Museum

---

Tentoonstellingen

Machwirth stelt haar werk vanaf 1899 tentoon, eerst voornamelijk in Zwolle. Haar grote doorbraak lijkt vervolgens de gemeentelijke tentoonstelling in Arnhem in 1901. Haar werk wordt daar namelijk bijzonder positief ontvangen en daarna volgen er snel meer exposities. In Utrecht exposeert ze dan met de leden van Kunstliefde (vanaf 1901), in Amsterdam met de kunstenaarsgenootschappen Maatschappij Arti et Amicitiae (vanaf 1906) en Sint-Lucas (vanaf 1907). Na 1913 lijkt het aantal exposities echter weer af te nemen. Waar ze eerder meerjaarlijks exposeert, is dat daarna niet altijd meer het geval.

---

Literatuur

Catalogi

• Cat. Amsterdam 1903. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1903 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 30. [internet archive en RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1907. Stedelijke tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, in 1907. Catalogus (Amsterdam: Stadsdrukkerij), p. 14. [RKD Library en Delpher]
• Cat. Amsterdam 1912. Stedelijke internationale tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters. Catalogus (Amsterdam: Stadsdrukkerij), p. 21. [RKD Library, Delpher en DoME]
• Cat. Amsterdam 1933. Tentoonstelling van werken van kunstenaressen, georganiseerd door het Internationaal Comité voor Schoone Kunsten, Stedelijk Museum Amsterdam, 16 september – 2 october 1993 ( International Federation of Business and Professional Women), p. 25. [Delpher]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1907. Tentoonstelling van Kunstwerken Vervaardigd door Leden der Maatschappij. April-Mei 1907 (Amsterdam). [DoME] 
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1909. Tentoonstelling van Teekeningen en Beeldhouwwerken Vervaardigd door Leden der Maatschappi. April-Mei 1909 (Amsterdam). [DoME]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1909. Tentoonstelling van Teekeningen en Beeldhouwwerken vervaardigd door Leden der Maatschappij. Oct-Nov 1909 (Amsterdam). [DoME] 
• Cat. Amsterdam, Sint-Lucas, 1908. Vereeniging “Sint Lucas”, 18e jaarlijksche tentoonstelling van kunstwerken van leden der vereeniging (Amsterdam). [DoME]
• Cat. Arnhem 1901. Gemeentelijke tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Arnhem (tweede vierjaarlijksche) 15 juni tot 1 augustus 1901 (Arnhem: G.J. Thieme), p. 27. [RKD Library]
• Cat. Arnhem 1905. Gemeentelijke tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Arnhem in Musis Sacrum (derde vierjaarlijksche), 15 juli tot 18 augustus 1905 (Arnhem: G.J. Thieme), p. 21. [RKD Library en DoMe]
• Cat. Leiden 1919. Tentoonstelling “Het dier in de hedendaagsche kunst en kunstnijverheid“. Bovenzaal Amicitia, Leiden, Breestraat 78, 6-14 December 1919 (Leiderdorp: Nederlandsche Vereeniging tot Bescherming van Dieren, afd. Leiden e.o.), p. 9. [Delpher]
• Cat. Rotterdam 1906. Catalogus der Vierjaarlijksche Tentoonstelling van Schilderijen en andere Kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1906 (Rotterdam: Stefanus Mostert & Zonen), p. 17. [RKD Library en Delpher]

Overig

• C.A.S. [initialen van Cor A. Schilp], ‘Haverkamp-Machwirth. Tentoonstelling van schilderijen en teekeningen in het Lyceum te Baarn’, Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad (26 maart 1935), p. 7. [Delpher]
• Heij, Jan Jaap, Vernieuwing & bezinning: Nederlandse beeldende kunst en kunstnijverheid ca. 1885-1935 uit de collectie van het Drents Museum (Zwolle: Waanders, 2004).
• Jakubowska, Agata, ‘All-Women Art Exhibitions Organised by the International Federation of Business and Professional Women’, Archives of Women Artists Research & Exhibitions, gepubliceerd 7 februari 2025). [online]
• van Steijnen, C., ‘Uit de geschiedenis van de Vereeniging tegen het mishandelen van dieren voor Haarlem en omstreken.’ In: Hart voor Haarlem. Liber amicorum voor Jaap Temminck (Haarlem, 1996), p. 317-330.
• van der Valk, M.W., G.C. Haverkamp: zijne schetsen tot 1915. Eene waardeering. Haarlemsche Kunstboekjes, 1 (Haarlem: J.H. de Bois, 1915). [Delpher]
• de Vries Jr, R.W.P., Nederlandsche grafische kunstenaars uit het einde der negentiende en het begin van de twintigste eeuw (De Haag: Oceanus, 1943). [Delpher]

---

Noten

[1] Cat. Leiden 1919, p. 9.

[2] Het Utrechts Archief, archief 463, inv.nr. 386-06, 17-12-1926, Baarn 1926, aktenr. 130 [Het Utrechts Archief]. Ook Heij 2004, p. 126.

[3] C.A.S. 1935, p. 7.

[4] Hey 2004, p. 242. Steijnen noemt een schilderij, enkele tekeningen en een prent. Bij navraag aan het Drents Museum in Assen bleek het om een schilderij van een buiten-schilderende Haverkamp te gaan, een litho van Dupont en vijf tekeningen waarvan opnieuw drie Haverkamp als onderwerp hebben. Mailcorrespondentie d.d. 17 september 2025.

[5] van der Valk 1915.

[6] de Vries 1943, p. 125-129.

[7] De omslagtekening is van Sierk Schröder. Zie Maandblad van de Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen 18, nr. 10 (1930), p. 323 [Delpher]. De eerste druk die in 1911 het licht ziet, was voorzien van tekeningen door August M.J. Sevenhuijsen (1888-1934).

[8] van Steijnen 1996, vooral p. 329-330.

[9] Cat. Amsterdam 1933, p. 7.

[10] Jakubowska 2025.

[11] AlleFriezen te Leeuwarden, archief 1007, inv.nr. 743-744, 20 februari 1942, Overlijdensregister 1942, aktenr. 83 I [AlleFriezen].

[12] Id., archief 1007, inv.nr. 462, 24 juli 1922, Huwelijksregister 1922, aktenr. 214 [AlleFriezen].

[13] Carlo is overigens niet de enige zoon van Machwirth en Frantzen. Op 25 april 1923 is ook nog een levenloos jongetje geboren. AlleFriezen te Leeuwarden, archief 30-34, inv.nr. 3056, 26 april 1923, Overlijdensregister 1923, aktenr. 72 [AlleFriezen]. Vervolgens wordt op 2 juli 1925 Jan George Carolus Machwirth geboren. Id., archief 1002, inv.nr. 4989, Bevolkingsregister 1922 – 1939 [AlleFriezen]. Zie ook mededeling in Sneeker Nieuwsblad (8 juli 1925), p. 4 [Kranten in de gemeente Sudwest-Fryslan]. Deze jongen wordt vervolgens Carlo genoemd. Op 31 oktober 1928 komt een derde jongetje ter wereld, ook levenloos. Id., archief 30-34, inv.nr. 3061, 31 oktober 1928, Overlijdensregister 1928, aktenr. 166 [AlleFriezen].

[14] Het Utrechts Archief te Utrecht, BS Overlijden Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1943-1950, Soest, archief 1221, inventaris­num­mer 1791, 09-01-1945, -, aktenummer 25 [Het Utrechts Archief].

[15] C.A.S. 1935, p. 7.