Met hart en ziel schilderes

“Ze was met hart en ziel schilderes.” Die woorden spreekt kunstenares Lizzy Ansingh na het overlijden van Marie Heineken (1844-1930). Natuurlijk, over de doden niets dan goeds, maar de laatste jaren kent de meest geventileerde mening over Heineken een heel andere toon: “Marie Heineken was, met alle respect voor haar kleurige bloemstillevens, geen belangrijk kunstenares,” schrijven historici Tineke van Loosbroek en Jan de Vries. [1] Kunsthistoricus Evert van Uitert noemde Heineken desgevraagd al eerder “zeer onbekend” en geen eerste- of zelfs maar tweederangs schilder. [2] Tijdens haar leven was Heineken in kunstminnend Nederland echter zeker niet onbekend.

Uit de afserverende opmerkingen lijkt het bovendien alsof Heineken alleen bloemschilderes was. Ansingh merkt in haar eulogie ook op dat Heineken “meesten tijds fleurige en fijne bloemstukken” exposeerde. Op latere leeftijd schildert Heineken inderdaad vooral bloemen. Desalniettemin beoefent Heineken in haar jongere jaren ook andere genres, zoals landschappen, stadsgezichten, interieurs en stillevens zonder bloemen. De tegengestelde meningen en observaties maken alleen maar nieuwsgierig.

Tentoonstellingen

Vanaf 1882 gaat Heineken exposeren op groepstentoonstellingen. Ze is dan 37 jaar oud. In eerste instantie zijn haar inzendingen vooral stillevens, maar al snel komen daar landschappen bij waarin Heineken een voorkeur aan de dag legt voor industriële veranderingen in de nabije omgeving. Een voorbeeld daarvan is Het hulpstation in Amsterdam dat hoge ogen gooit. Zo schrijft verslaggever Maurits Wagenvoort onder zijn pseudoniem Vosmeer de Spie:

Het zijn locomotieven in stilstand of in beweging, half verscholen in dikke, witte rookwolken, waartusschen de roode lantaarnlichten een juist effect maken. Er is eene breedheid in deze aquarel, welke de stoutsheid van het onderwerp rechtvaardigt.

– Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (7 april 1888) , p. 2 via Delpher.

Een andere recensent L.S. vergelijkt dit schilderij zelfs met het werk van de beroemde Engelse landschapsschilder William Turner,

[Daarnaast] vraagt de aandacht mej. Marie Heineken, die beproefd heeft de impressie te geven van het station alhier, bij avond, met eene uitstoomende witte rook blazende locomotief. De keus van onderwerp zoowel als de behandeling, met eene groote, alles doodende kluit witte dekverf, in het midden der aquarel, zoo wild en fantastisch mogelijk, deed mij aanstonds denken aan de manier van Turner, den grooten Engelschen landschapdroomer en colorist

– Opregte Haarlemsche Courant (3 mei 1888), p. 6 via Delpher.

De vergelijking is natuurlijk een vleiende.

Vreemd en grillig

Ook recensent David van der Kellen laat zich uit over het schilderij dat hij juist vreemd en grillig noemt:

Vreemd en grillig moge men “het hulpstation Amsterdam” No. 52 door Mej. Heineken noemen, toch geeft het wel den indruk weer van een station, waar verschillende locomotieven staan te blazen, te stampen, te zuchten, te fluiten en te gillen, en waar ons hooren en zien vergaat.

– Het nieuws van den dag (16 april 1888), p. 13 via Delpher

De ruwe behandeling van de verf roept klaarblijkelijk de bewondering op van allen.

Vaker kiest Heineken onderwerpen waarin de industriële kanten van de moderne tijd te zien zijn. In 1890 zendt ze bijvoorbeeld een doek met de titel Willemspark naar de najaarstentoonstelling van Arti et Amicitiae.

In die periode woont ze ook in Nieuwer-Amstel, volgens de catalogi van de Amsterdamse stedelijke tentoonstelling in 1889, 1892 en 1895 alsook volgens de catalogus van Arti in 1891. De catalogi van Arnhem 1893 en Den Haag 1893 specificeren het adres verder als Willemspark 25, die van Amsterdam 1895 als Willemspark 4. Beide adressen zijn dan ook nabij de Willemsparkweg.

Bosjes en boomen

Mogelijk is het doek op de najaarstentoonstelling van Arti et Amicitiae dezelfde als één van beide schilderijen van de Willemsparkweg in aanbouw, nu in Amsterdam Museum (cat. 32 en 33). In 1924 hangt een van deze werken – die Heineken in 1937 aan Amsterdam Museum schenkt – nog bij haar thuis in de Reijer Anslostraat. In een interview over Heineken maakt haar zus hierbij de opmerking: “In dien tijd schilderde ze veel boschjes en boomen, enfin, alles wat zij uit de ramen zag.” [3]

Later zal Heineken het landschap rondom haar woonhuis blijven schilderen, ook nadat ze verhuist naar de Reijer Anslostraat. Ook daar blijft de nabije omgeving onderwerp van schilderkunst, zoals blijkt uit voorstellingen van het Vondelpark in diverse seizoenen (cat. 13, 36 en 40).

Portret van een ui

Naast de stadgezichten en landschappen schildert Heineken stillevens van groenten. Wellicht plaveien de bekende stillevens van Maria Vos daarvoor het pad. Heineken was immers korte tijd bij Vos en haar compagnon Adriana Haanen in Oosterbeek in de leer en die leertijd maakte diepe indruk op de toen nog jonge kunstenares. [4]

Ook andere schilders wagen zich geregeld aan stillevens van groenten. Toch is niet iedereen gecharmeerd van een onderwerpkeuze als uien. In 1885 exposeert Marie Heineken bijvoorbeeld een dergelijk stilleven op een tentoonstelling van werkende leden van de Maatschappij Arti et Amicitiae en de onderwerpkeuze kan een correspondent van Bataviaasch handelsblad niet bekoren:

En dan de stillevens! Spreek vrij van de stillevens. Bleef het op dit gebied nog maar bij afgesneden bloemen, zelfs bij “zonnebloemen,” gelijk twee van de 88 damesexposanten, Mej. Abrahams en Mej. Marius, ons te zien geven, doch neen, de wortel, de knol, ja zelfs de ui is geschilderd, en dat niet de Japansche ui, die zoo frisch en aardig onder haar sierlijk loof boven de aarde prijkt, noch ook de Lissabonsche ui, zoo glansrijk van velletje en zoo heerlijk van smaak, maar onze gewone keuken-ui, die de dienstboden zoo doet “tranen” en onzen smaak voor dagen na het gebruik bederft. Nu vraag ik Mej. Heineken — want deze is de schuldige, — of de ui haar zóó dierbaar is, dat zij deze niet ongeschilderd kon laten. Zij zal misschien zeggen, dat de ui wegens de vele schakeeringen in haar kleur zoo moeilijk is te treffen, — dit zij zoo maar wat hebben wij dan nog zelfs aan het best gelijkend portret van een ui?

– Bataviaasch handelsblad (1 december 1885), p. 3 via Delpher

Over een onderwerp zoals “onze gewone keuken-ui” valt dus te twisten. De recensent van Bataviaasch handelsblad heeft duidelijk een voorkeur voor meer traditionele bloemstillevens.

Toch blijft Heineken, geheel in de tijdsgeest en waarschijnlijk ook onder invloed van schilders als Vos, ‘eenvoudige’ groenten schilderen. Op de Haagsche tentoonstelling van 1887 hangen bijvoorbeeld “kranig gebrosseerde koolrapen en koolstronken en blâren” volgens Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (20 juni 1887).

Bloemen

Haar leven lang blijft Heineken schilderen en ondanks landschappen, stadsgezichten en stillevens blijven bloemen haar meest fascineren.

Bovendien kunnen haar bloemstillevens steevast op hulde van critici rekenen. Bijvoorbeeld Van ’t IJ rekent de hare tot de “zeer mooie bloemstukken” op de stedelijke tentoonstelling in Amsterdam in Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage (18 september 1899).

Heineken heeft een weelde van “malva’s” geschilderd recht teer van kleur, bevallig van conceptie — ook al zou men met minder tevreden zijn.

– Arnhemsche courant (10 augustus 1905) via Delpher

Ook de criticus in De kroniek spreekt van “die witte weelde van malva’s …. één lekker donzige bloemberg”. [5] Naar de Arti-tentoonstelling van 1892 stuurt ze “een fijn en smaakvol stilleven, mooi van tooi en compositie”, zo schrijft een criticus met het monogram M in De avondpost (12 april 1892).

17de eeuw

Behalve in het werk van eigentijdse schilders vindt Heineken inspiratie voor stillevens ongetwijfeld ook in 17de-eeuwse voorbeelden. De schilderkunst uit die eeuw kan sowieso op haar belangstelling rekenen. In 1898 draagt ze bijvoorbeeld bij aan een tentoonstelling van schilders voor de oprichting van een monument voor Frans Hals. [6] Ook merken verslaggevers van o.a. De courant (17 juli 1925) en De Maasbode (16 juli 1925) haar op bij de opening van een tentoonstelling in Enkhuizen gewijd aan de 17de-eeuwse schilder Paulus Potter.

In 1921 doet Marie Heineken bovendien een schenking van een 17de-eeuws schilderij aan de gemeente Harderwijk. Het gaat om een voorstelling van de marteling van Prometheus en de schenking komt tot stand na bemiddeling van jonkheer B.W.F. van Riemsdijk, directeur van het Rijksmuseum. Prometheus komt vervolgens als pendant te hangen tegenover een schilderij De verspieders van Canaän in de vestibule van het raadhuis.

Bij de feestelijke ingebruikneming van de raadzaal, waarbij Heineken aanwezig is, schrijft burgemeester Kempers: “De voorstelling dezer marteling kan niet nalaten den aanschouwer te doen huiveren.” [7] Het blijken profetische woorden, want precies dat aspect van het schilderij zou in 2020 nog tot een kleine controverse leiden. Het doek was toen uit de openbare ruimt weggehaald vanwege de heftige reacties die het opriep. Vooral kinderen zouden het schilderij beangstigend vinden. ‘Schilderij geweerd uit Oude Stadhuis Harderwijk’ kopte daarom De Stentor op 5 maart 2020.

Volgens de officiële verklaring werd het doek na restauratie van het pand in 2019 niet teruggehangen omdat er geen plaats meer was. Daarom hangt het sindsdien in een niet-publieke ruimte waar het alleen op afspraak toegankelijk is voor publiek.

Stadstuin

Tot op hoge leeftijd blijft Heineken schilderen, uiteindelijk vooral nog bloemen, die ze zelf kweekt bovendien. Haar 80ste verjaardag krijgt vervolgens uitvoerige aandacht in de pers.

Verschillende kranten wijden een kort bericht aan haar verjaardag en De Amsterdammer besteedt de rubriek Voor Vrouwen aan haar. [8]

Overal wordt met bewondering gesproken over de bloemen die zij nog steeds eigenhandig groeit in haar bloementuin. Nog naar aanleiding van de verjaardag staat ook in Maandbulletin van het Nationaal Bureau voor Vrouwenarbeid:

Temidden van Amsterdam’s huizenzee leeft zij als in een groene oase (huis en tuin der dames Heineken grenzen onmiddellijk aan het Vondelpark), waar zijzelve de bloemen kweekt, die zij bij voorkeur schildert. En ook nu nog, in hoogen ouderdom, zijn haar geest en haar penseel vaardig gebleven, haarzelve en anderen tot vreugde.

– ‘Jubilea van Nederlandsche vrouwen’, Maandbulletin van het Nationaal Bureau voor Vrouwenarbeid 5 (1924) nr 6, p. 4 via Delpher.

Tuinieren en schilderen zijn voor Heineken duidelijk twee bezigheden die onlosmakelijk met elkaar in verband staan. De gemene deler zijn bloemen.

Harmonieus

Heinekens overlijden gaat evenmin ongemerkt voorbij. Zo staat in Maandbulletin van het Nationaal Bureau voor Vrouwenarbeid (15 mei 1930): “De schilderswereld verloor de Amsterdamsche kunstenares Marie Heineken.” Ook nationale en Amsterdamse kranten memoreren de overleden schilderes, zoals De standaard, De Amsterdammer, De telegraaf en Algemeen handelsblad. Opvallend is dat overal nadruk wordt gelegd op haar bloemstukken. “Men zal zich haar bloemstukken zeker nog wel herinneren”, schrijft bijvoorbeeld de verslaggever van Algemeen handelsblad.

Haar crematie te Velsen vindt vervolgens plaats onder grote belangstelling. Naderhand beschrijven verslaggevers van o.a. Haagsche courant (6 maart 1930) dat daar veel kunstenaars aanwezig waren. Schilderes Lizzy Ansingh voert zelfs het woord namens de kunstenaarsvereniging St. Lucas. Daar zegt Ansingh, “Zij was met hart en ziel schilderes” en ze vervolgt:

In menschen en toestanden heeft zij het goede gezocht en zeker gevonden en zoo maakte zij den indruk van een harmonisch mensch en was in haar werken blij en harmonieus. Nu zullen wij haar niet meer vol belangstelling aan den arm van hare vriendin langs de wanden van de tentoonstellingszalen zien gaan, aandachtig, oud en gebogen, maar nog bekijkend wat jongeren en jongsten maken, meelevend, meevoelend.

– Lizzy Ansingh, geciteerd in Algemeen handelsblad (6 maart 1930), p. 7 via Delpher.

De herinnering aan Heineken en haar schilderijen blijven levend. In 1938 nog wordt ze nog node gemist op een tentoonstelling gewijd aan vrouwelijke kunstenaars in de zalen van Arti et Amicitiae ter gelegenheid van het jubileum van koningin Wilhelmina. [9]

Vergetelheid

De verandering in waardering sindsdien komt meest prangend naar voren in het artikel over de naamgeving van het terrein van de voormalige Heinekenbrouwerij in 1994. Dan wordt besloten om het geplande plein in de schilderswijk naar Marie Heineken te vernoemen. Hierover schrijft de verslaggever van Het parool (30 augustus 1994):

Het dagelijks bestuur van stadsdeel De Pijp heeft besloten het nog aan te leggen plein op het voormalige Heinekenterrein het Marie Heinekenplein te noemen. Dat is gebeurd op aanraden van de stedelijke straatnamencommissie, die, zoekend naar een schildersnaam, stuitte op Marie Heineken (1844-1930), familie van de oprichter van de brouwerij.

Uit het citaat blijkt dat het naamgevers niet bekend waren met het werk van Heineken. De verslaggever in Het parool schrijft verder: “De naslagwerken bieden voornamelijk beknopte overzichten van zowel Marie Heineken als van haar werk, wat zeer waarschijnlijk een gevolg is van de weinige faam die ze zich in haar leven als schilderes verwierf.” De beknopte overzichten zijn dus niet representatief voor beperkte faam die Marie Heineken tijdens haar leven ten deel viel. Ze zijn wel representatief voor de steeds verder vernauwende blik op vrouwelijke kunstenaars nadat zij zijn overlijden.

Ook uit de ophef die volgt op de naamgeving blijkt hoe ver de schilderes in het collectieve geheugen is weggezakt. Meest uitgesproken is kunsthistoricus Evert van Uitert die desgevraagd zegt de keuze voor Heineken “belachelijk” te vinden:

Ze is zeer onbekend. Ze behoort zeker niet tot het rijtje eerste- en tweederangs schilders. Als je een bekende schilderes van die tijd had willen nemen, dan lagen Amsterdamse Joffers als Coba Ritsema of Lizzy Ansingh veel meer voor de hand. Ik neem mijn petje af voor degene die haar naam heeft gevonden.

– Mijntje Klipp, ‘Marie Heineken krijgt een plein’, Het Parool (24 september 1994) via Delpher.

Al met al blijkt wel dat het plein nooit naar haar vernoemd zou zijn, als ze niet de achternaam van de bierbrouwerij had gedragen.

Toch bloemen

In de loop van haar carrière gaat Heineken zich tot het bloemengenre beperken. Daardoor zal ze tegen het eind van haar leven – ondanks haar brede interesse – vooral als bloemenschilderes herinnerd worden. Zelf beantwoordt ze als 80-jarige de vraag of ze altijd bloemen schilderde, met de opmerking:

O neen, ik maakte ook schepen, gezichten op het dok, waar mijn atelier in de Houttuinen op uitkeek. Later, op den Koninginneweg, kwamen er landschappen op het doek. Maar mijn eigenlijk genre was toch bloemen.

– Marie Heineken in De Amsterdammer (7 juni 1924), p. 11 via Historisch Groene

Als schilder is Heineken enorm productief en bovendien veelzijdig. Vanaf 1882 doet ze immers geregeld mee aan tentoonstellingen. Daar is ze vertegenwoordigd met stadsgezichten of landschappen, stillevens of interieurs. Bovendien wordt ze om haar werk geprezen, in Amsterdam en daarbuiten. Ook haar rauwe voorstellingen van het moderne leven, zoals Het hulpstation te Amsterdam, maken diepe indruk en worden uitvoerig beschreven in de nationale pers. Alles bij elkaar genomen, is Heinekens carrière er één die vanwege vasthoudendheid en toewijding bewondering opwekt.

---

Overzicht

Het overzicht hieronder is slechts een selectie. De schilderijen en een enkele tekening hieronder zijn ingedeeld op genre: eerst stillevens, dan landschappen en stadsgezichten en ten slotte figuurvoorstellingen en portretten. Daarbinnen zijn de werken ingedeeld op techniek: olieverf eerst, dan aquarellen (gouaches) en tot slot eventuele tekeningen. De werken zijn niet chronologisch geordend, daar bijna geen enkel schilderij gedateerd is, met uitzondering van cat. 23.

Stillevens

Olieverf

6. Rhododendrons, gesigneerd ‘M Heineken’ (rechtsonder), olie op doek, 94 x 64 cm.

Herkomst: Den Haag, Van Stockum’s Veilingen B.v., veiling 14 april 1999, lot 36.

Documentatie: artprice

Pastel en aquarellen

Tekeningen

Landschappen

Olieverf

Aquarellen

Figuren en portretten

Olieverf

Aquarellen

---

Tentoonstellingen

Hier volgt een uitgebreide selectievan de groepstentoonstellingen waaraan Marie Heineken deelneemt. Hiervoor gebruikte ik Delpher en de gedigitaliseerde tentoonstellingscatalogi in RKD Library van het RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. Deze keer heb ik tevens uitvoerig gebruik gemaakt van de website van het Stedelijk Museum Amsterdam.

---

Literatuur

Eerst volgen hier de catalogi op basis waarvan ik het voorgaande tentoonstellingsoverzicht heb samengesteld. Daarna volgt de overige literatuur waarvan ik veel gebruik heb gemaakt bij het samenstellen van de levensbeschrijving van Marie Heineken.

Catalogi

• Cat. Amsterdam 1882. Catalogus van de tentoonstelling van kunstwerken door vrouwen vervaardigd, in de kunstzaal van het Panorama-gebouw, Plantage tegenover Artis (Amsterdam: Roeloffzen & Hübner), p. 7. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1883. Catalogus van de Nederlandsche afdeeling der galerij van schoone kunsten: Internationale koloniale en uitvoerhandel-tentoonstelling (Amsterdam: Gebroeders Binger), p. 19. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1886. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1886 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 14. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1889. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1889 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 17. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1891. Tentoonstelling van kunstvoorwerpen door Nederlandsche artiesten, bestemd voor de verloting, te houden in maart 1891, p. 10. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1892. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Amsterdam in den jare 1892 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 14. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1895, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Amsterdam, in den jare 1895 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 13. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1899, Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters, te Amsterdam, in den jare 1899 (Amsterdam: Stads-Drukkerij), p. 10. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam 1913. Tentoonstelling “De Vrouw” 1813-1913. Afdeeling Beeldende Kunsten (Amsterdam), p. 8 en 16. [Atria]
• Cat. Amsterdam 1919. Catalogus van de collectieve bijdrage der Nederlandsche beeldende kunstenaars aan “Het Nationaal Zeemansfonds” (Amsterdam: Stedelijk Museum). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1883. Catalogus van de tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae (Amsterdam: H. van Munster & Zoon), p. 9. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1885. Catalogus van de tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitae (Amsterdam: H. van Munster & Zoon), p. 12. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1886. Catalogus van de kunstwerken, geschonken aan het ondersteuningsfonds, opgericht door het Nederlandsch Onderwijzers-Genootschap, tentoongesteld in de kunstzalen der Maatschappij Arti et Amicitiae. 14 Februari 1886 (Amsterdam), p. 12. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1888. Tentoonstelling van teekeningen van levende meesters, april 1888 (Amsterdam: [s.pub.]), p. 8. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1890. Tentoonstelling van kunstwerken vervaardigd door leden der Maatschappij, october 1890 (Amsterdam: [s.pub.]), p. 9. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1891. Tentoonstelling van kunstwerken vervaardigd door leden der Maatschappij, october 1891 (Amsterdam: [s.pub.]), p. 11. [RKD Library]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1895. Tentoonstelling van kunstwerken vervaardigd door leden der Maatschappij ([Amsterdam]), z.p. [RKD Library].
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1907: Tentoonstelling van teekeningen en beeldhouwwerken vervaardigd door leden der maatschappij (Amsterdam: [s.pub.]). [DoME]
• Cat. Amsterdam, Arti et Amicitiae, 1909: Tentoonstelling van teekeningen en beeldhouwwerken vervaardigd door leden der maatschappij (Amsterdam: [s.pub.]). [DoME]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1916-1. Vijf en twintigste jaarlijksche tentoonstelling van kunstwerken door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1916-2. Tentoonstelling van teekeningen, aquarellen, pastellen, wit en zwart, grafische werken, boekillustraties, klein beeldhouwwerk en portretkunst door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1918-1. Tentoonstelling van schilderijen, grafische werken en beeldhouwwerken door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1918-2. Tentoonstelling van aquarellen, teekeningen, pastellen, wit en zwart, grafische werken, beeldhouwwerken en een afzonderlijke afdeeling zelfportret door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1919. Acht en twintigste jaarlijksche tentoonstelling (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint-Lucas, 1920-1. Negen en twintigste jaarlijksche tentoonstelling van kunstwerken door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1920-2. Tentoonstelling van aquarellen, teekeningen, pastellen, wit en zwart, grafische werken, beeldhouwwerken en eene afzonderlijke afdeeling “het kind” door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1921. Tentoonstelling van schetsen en studies, grafische werken, beeldhouwwerken en eene afzonderlijke afdeeling “naakt” door leden der vereeniging (Amsterdam) [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1922-1. Catalogus der eenendertigste jaarlijksche tentoonstelling [(Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1922-2. Tentoonstelling van teekeningen, aquarellen, pastellen, grafische en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam) [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1923-1: Twee en dertigste jaarlijksche tentoonstelling van kunstwerken, door leden der Vereeniging (Amsterdam) [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1923-2. Tentoonstelling van schetsen, studies, grafische en beeldhouwwerken, waaraan verbonden is, een bijzondere afdeeling, betrekking hebbende op den arbeid; door leden der vereeniging (Amsterdam) [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1924-1. Drie en dertigste jaarlijksche tentoonstelling : schilderijen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, vervaardigd door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1924-2. Tentoonstelling van schetsen en studies in elk materiaal, grafische werken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1926. Tentoonstelling van schetsen en studies in elk materiaal, teekeningen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1927-1. Tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1927-2. Tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam Sint Lucas 1928-1. Tentoonstelling van schilderijen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1928-2. Tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, krabbels, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1929. Tentoonstelling van schilderijen, aquarellen, pastellen, grafische kunstwerken en beeldhouwwerken, door leden der vereeniging (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Amsterdam, Sint Lucas, 1930. Tentoonstelling van schilderijen, teekeningen, aquarellen, pastellen, grafische kunst- en beeldhouwwerken (Amsterdam). [Stedelijk Museum]
• Cat. Arnhem 1893: Tweede internationale tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Arnhem, Musis Sacrum, van 8 augustus – 19 september 1893 (Arnhem: Van Mastrigt en Verhoeven), p. 14. [RKD Library]
• Cat. Arnhem 1905. Gemeentelijke tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te Arnhem in Musis Sacrum (derde vierjaarlijksche), 15 juli tot 18 augustus 1905 (Arnhem: G.J. Thieme), p. 15. [RKD Library en DoMe]
• Cat. Den Haag 1884. Tentoonstellingvan kunstwerken van levende meesters te ’s Gravenhage, 1884 (Den Haag: Mouton & Co), p. 16. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1887. Tentoonstelling van kunstwerken van levende meesters te ’s Gravenhage 1887 (Den Haag: Mouton), p. 16. [RKD Library]
• Cat. Den Haag 1893, Tentoonstelling van kunstwerken. ’s Gravenhage 1893 (Den Haag: Mouton & Co), p. 16. [Google Books en RKD Library]
• Cat. Den Haag 1914: Catalogus van de nationale tentoonstelling van kunstwerken, onder bescherming van H.M. de Koningin, met daaraan verbonden verloting ten bate van het Koninklijk Nationaal Steun-comité 1914 (Den Haag: W. Sijthoff’s Uitgevers-Maatschappij, 1914), p. 23. [Delpher]
• Cat. Rotterdam 1885. Catalogus der tentoonstelling van schilderijen en andere kunstwerken, in het gebouw der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam, in 1885 (Rotterdam: s.pub.), p. 17. [Google Books en RKD Library]
• Cat. Scheveningen 1902. Exposition internationale à Schéveningue: catalogue de peintures, sculptures et autres œuvres d’art, offertes par des artistes du monde entier pour la Loterie Internationale en faveur des veuves, orphelins et autres indigents Boers (Den haag: M. v.d. Beek’s Hof-Boekhandel, 1902), p. 86. [Delpher]

Verder

• Tineke van Loosbroek en Jan de Vries, Betsy Repelius. Brieven aan Marie du Saar 1891-1911 (Hilversum: Verloren, 2022).
• Norbert Hostyn en Willem Rappard, Dictionaire van Belgische en Hollandse bloemenschilders geboren tussen 1750 en 1880 (Knokke-Zoute: Berko, 1995), p. 208.
• Pieter A. Scheen, Lexicon Nederlandse beeldende kunstenaars 1750-1950, herziene ed. (Den Haag: Scheen, 1981), p.
• H., ‘Marie Heineken’, De Amsterdammer (7 juni 1924), p. 11 [Historisch Archief Groene Amsterdammer].
• Alb. Plasschaert, Korte geschiedenis der Hollandsche schilderkunst: van af de Haagsche School tot op den tegenwoordigen tijd (Amsterdam: Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur, 1923), p. 185. [Delpher]

---

Noten

[1] Van Loosbroek en De Vries 2022, p. 34.

[2] Van Uitert wordt geciteerd in: Mijntje Klipp, ‘Marie Heineken krijgt een plein’, Het Parool (24 september 1994), p. 25 [Delpher].

[3] H. 1924, p. 11.

[4] Ibidem. Zie voor het onderwijs van Haanen en Vos in Oosterbeek, ook Hanna Klarenbeek, ‘Dilettanten in Oosterbeek en omstreken. Tekenen als hobby’ in Magie van de Veluwezoom, red. Jeroen Kapelle (Arnhem: Terra), p. 53-67, vooral, p. 57-63.

[5] De kroniek 11, nrs 524-575 (1905), p. 261 [Delpher].

[6] ‘Een interessante tentoonstelling’, Opregte Haarlemsche Courant (20 oktober 1898), p. 2 [Delpher]. Zie ook Woord en beeld, geïllustreerd maandschrift 4 (1899) [volgnr 2], p. 65 [Delpher].

[7] ‘De Raadzaal te Harderwijk’, Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant (21 april 1922), z.p. [Delpher]; M.G.J. Kempers, De Raadzaal van Harderwijk: monument van historie en kunst, uitgegeeven ter gelegenheid van de wederingebruikneming van dier zaal, na hare restauratie, op 20 april 1922 (Harderwijk: Firma I. Wedding, 1922), p. 44-45 [Delpher].

[8] H. 1924, p. 11. De inhoud van De Amsterdammer, en dus ook de rubriek, wordt kort opgenoemd in Het vaderland (12 juni 1924). Daar staat ook dat het huldeblijk “ter gelegenheid van haar zeventigsten verjaardag” is. Dat klopt natuurlijk niet. Heineken wordt immers 80.

[9] N.H.W., ‘Keuze-tentoonstelling van Werk van Kunstenaressen 1898-1938’, De kunst: een algemeen geïllustreerd en artistiek weekblad 30, nr 1439 (1938), p. 107 [Delpher].