Volop in de belangstelling

Na haar vestiging in Laren neemt Annie Bruin (1870-1961) actief deel aan de kunstenaarsgemeenschap daar, doet mee aan groepsexposities en heeft solotentoonstellingen. Ze verkoopt haar werk en krijgt goede kritieken. Op haar 70e en 80e verjaardag staat ze volop in de belangstelling van haar collega-kunstenaars en krijgt ze aandacht in de nationale pers. Na haar dood neemt die belangstelling echter snel af. Dat komt onder andere door de manier waarop er bij leven al over haar gesproken wordt.

Hulde

Wanneer schilderes Annie Bruin 70 jaar wordt, staat ze in het middelpunt van de aandacht. De telegraaf, Het vaderland en talrijke regionale dagbladen, zoals Haarlem’s dagblad, Leeuwarder courant, Haagsche courant en De Maasbode, besteden op 25 september 1940 aandacht aan haar verjaardag. Journalisten noemen vooral de grote belangstelling vanuit de Larense en Blaricumse schildergemeenschap. In onder andere Algemeen handelsblad, Nederlandsch dagblad, Residentiebode en De standaard verschijnt het bericht dat het bestuur van de Vereeniging van Beeldende Kunstenaars Laren-Blaricum Bruin komt feliciteren. Namens de verhinderde voorzitter Van de Werk richt jonkheer Humalda van Eysinga het woord tot de jarige:

Het bestuur wil U vandaag hulde brengen voor uw persoon en uw werk. Steeds met blijheid hebt ge willen uitbeelden wat uw oog trof.

Uiteraard benoemt de plaatsvervanger haar werkzaamheden in Laren waar ze vanaf 1906 woont en vanaf 1914 exposeert.

Brugge

Daarnaast vermeldt hij in het bijzonder Brugge als plaats waar de kunstenares werkzaam is geweest:

Ge hebt niet alleen hier in Laren gewerkt, doch ook in Brugge, waar ge het interieur van de woning van Guido Gezelle schilderdet [sic], in welk werk uw eigenschappen zoo bijzonder uitkwamen.

Van die geregelde uitstapjes naar Brugge zijn op eerdere tentoonstelling bewijzen terug te vinden, bijvoorbeeld op een solotentoonstelling in de Openbare Leeszaal Laren-Blaricum in 1932. Daar exposeert Bruin olieverfschilderijen met de titels In den tuin van den priester-dichter Guido Gezelle, Straat te Brugge bij avond en Buurtje in Brugge, evenals een pastel met de titel Oud-Brugge. Ook op de voorjaarstentoonstelling van de Vereeniging van Beeldende Kunstenaars Laren-Blaricum in 1937 hangt een schilderij getiteld De tuin van Guido Gezelle.

Een olieverfschilderij dat in 2024 op de markt kwam, verbeeldt het straatje met het geboortehuis van Guido Gezelle. Het schilderij toont dus niet alleen een typisch Brugs straatje, maar ook een plek in Brugge waar Bruin veel geschilderd heeft.

Landschap

Ondanks geregelde uitstapjes naar Brugge blijft Laren Bruins uitvalsbasis en de meeste kranten spreken dan ook van “de bekende Larensche kunstschilderes”. Daaruit blijkt bovendien dat Bruin inmiddels een behoorlijke bekendheid geniet.

Een journalist van De telegraaf (25 september 1940) omschrijft de geroemde kunstenares als “schilderes van bloemen en stillevens”. Deze noemt dus twee genres waaraan Bruin zich eigenlijk maar zelden waagt. Humalda van Eysinga daarentegen roemt in zijn toespraak haar landschappen, interieurs, stads- en dorpsgezichten. Ook uit recensies naar aanleiding van diverse tentoonstellingen blijkt dat Bruin zich voornamelijk toelegt op landschappen, tuinen, boerderijen, buurtjes en straten. Mogelijk doet de verslaggever van De telegraaf een enigszins achterhaalde aanname dat een vrouwelijke kunstenaar waarschijnlijk een schilder van bloemen en stillevens zal zijn.

Naar aanleiding van de verjaardag koopt het bestuur van de Vereeniging van Beeldende Kunstenaars Laren-Blaricum een schilderij Oud Larens huis dat Bruin wel typeert. Een jaar later wordt het geschonken aan de gemeentelijke verzameling. Zo blijkt bijvoorbeeld uit bericht in Algemeen handelsblad (23 juli 1941). Waarschijnlijk gaat het om een van de schilderijen van Larense boerderijen met een die zich nu in de collectie Gemeente Laren bevinden.

80 jaar

Met haar 80e verjaardag krijgt Bruin wederom de aandacht. Dan schrijft een verslaggever van De Gooi- en Eemlander (9 september 1950) dat Bruin nog steeds als kunstenaar actief is:

Deze kunstenares, die ondanks haar [hoge] leeftijd, nog zeer vitaal is en nog regelmatig met haar schildersgereedschap de natuur opzoekt, woont reeds een halve eeuw in Laren en al ruim 20 jaren in haar woning aan de Kerklaan, welke nog zo echt aan het oude Laren herinnert.

Ook een verslaggever van De waarheid (12 september 1950) merkt op dat de schilderes ondanks haar hoge leeftijd nog geregeld naar buiten trekt om daar landschapsstudies te maken. Opnieuw wordt opgemerkt dat ze zich daarbij niet beperkt tot Laren. Nog tot op hoge leeftijd gaat Bruin op pad om buiten Laren te schilderen, want, zo schrijft een journalist van De Gooi- en Eemlander (9 september 1950):

Hoewel zij bijna een mensenleeftijd in Laren heeft gewoond, heeft zij toch veel buiten deze gemeente gewerkt. Vooral Vlaanderen, met name de oude stadjes Brugge en Gent, trokken haar en in eigen land bevredigde zij haar liefde voor het oude in de binnenstad van Utrecht. Voorts schilderde zij veel op de Veluwe, Volendam en nog het vorig jaar, toen reeds 79 jaar was, ging zij in de duinen te Zandvoort studies maken.

De verslaggever noemt Brugge en Gent, maar ook de Veluwe, Volendam en Zandvoort. Ondanks het feit dat de kunstenares nog steeds schildert en daarvoor natuur en dorp opzoekt, merkt de journalist op dat ze niet veel meer exposeert: “Vroeger exposeerde zij regelmatig op de tentoonstellingen van de Vereniging van Beeldende Kunstenaars Laren Blaricum, waarvan zij sedert de oprichting lid is; tegenwoordig brengt zij haar werk op deze wijze niet meer onder de ogen van het publiek.”

Ereplaats

Hoewel de frequentie van exposities na 1943 afneemt, blijft de kunstenares echter weldegelijk exposeren. Bijvoorbeeld is haar 80e verjaardag aanleiding voor een ereplaats van drie werken op de expositie in kunstzaal van Hotel Hamdorff. Naar aanleiding van die eregroep schrijft kunstcriticus Henri van Calker in De Gooi- en Eemlander (22 september 1950):

De schilderes Annie Bruin, die, geheel in overeenstemming met haar karakter, nooit meer dan een klein plaatsje nodig had voor haar werk, is op deze tentoonstelling nu eens vertegenwoordigd met een eregroep van drie werken, naar aanleiding van haar tachtigste verjaardag.

Hij vervolgt:

Deze drie aquarellen in vrij donkere toon zijn karakteristiek voor de eenvoud van dit bescheiden talent, dat niet méér wilde schijnen dan het is, een gevoelige droomster van avondstille stemmingen, hier in een vissersdorp en bij een boerderij, aquarellen, welke mild zijn en teder en de 80-jarige beminnelijk vertegenwoordigen.

Van Calker spreekt over “een klein plaatsje” waarmee de kunstenares genoegen neemt, en haar “bescheiden talent”. Ook benadrukt hij Bruins ‘gevoeligheid’. De omschrijvingen zijn illustratief. Op deze toon wordt namelijk vaak over gevestigde vrouwelijke kunstenaars gesproken. Ook over Corrie Pabst schrijft Van Calker in De Gooi- en Eemlander (5 juni 1944) bijvoorbeeld dat drie schilderijtjes “volkomen het beminnelijke, gevoelige talent dezer bescheiden kunstenares” weergeven.

Het typeert niet alleen de beschrijvingen van Van Calker. Ook andere critici benadrukken geregeld hoe “bescheiden” kunstenaressen zijn, hoe “mild en teder” of “gevoelig” hun werk. Dezelfde woorden worden bijvoorbeeld gebruikt in obituaria na het overlijden van kunstenaressen die in eerdere posts ter sprake kwamen, zoals Cato Kool en Marie Heineken.

Bescheiden en gevoelig

Die gender-stereotyperende toon van Van Calker met betrekking tot Bruin is niets nieuws. Ze is bijvoorbeeld al hoorbaar in een recensie in Eemnesser courant van 15 augustus 1924 waarin een recensent, die signeert met de letter B, schrijft: “Annie Bruin heeft een fijn aquarelletje geëxposeerd, een nieuw studietje, en vormt een mooie teekening met veel stemming en met veel mooie dingen.” De toon is overwegend positief, maar tegelijkertijd kleinerend, letterlijk door het gebruik van verkleinwoordjes. Hoewel de omschrijvingen gemotiveerd zijn vanuit goede bedoelingen, maakt de woordkeuze de vrouw kleiner dan ze verdient.

Wanneer een criticus Bruins werk beschrijft als “bescheiden”, “beminnelijk”, “teder” of “gevoelig”, vervalt deze daarmee in een patroon. Het werk van vrouwelijke kunstenaressen wordt immers vaak beoordeeld met emotioneel-geladen taalgebruik. Al dan niet bedoeld suggereren de woorden dat deze kunstenaressen minder krachtig en minder professioneel zijn. Kwaliteiten, zoals vakmanschap, originaliteit en ambitie, gebruikt om mannelijke kunstenaars te beschrijven, blijven onbenoemd met als gevolg dat de invloed van deze vrouwen wordt onderschat.

Uit zicht

Hoewel Bruin tijdens haar leven een actieve, gewaardeerde en zichtbare kunstenares is binnen de Larense gemeenschap – met tentoonstellingen, verkoop, positieve kritieken en publieke erkenning – blijkt haar reputatie na haar overlijden niet duurzaam. De snelle afname van belangstelling suggereert dat haar artistieke betekenis lokaal en tijdgebonden is. Toch geeft de belangstelling van de nationale pers tijdens haar 70e en 80e verjaardag een ander beeld. Dan blijkt vooral de bewondering die de kunstenares nog steeds oogst.

---

Selectie van werk

Het meeste werk van Annie Bruin is bekend uit de kunsthandel. Af en toe duikt het op tijdens een veiling. Slechts enkele werken bevinden zich in publieke collecties. Grote uitzondering vormen de vier werken in de kunstcollectie van de Gemeente Laren die ik hier met toestemming van Stichting Beheer Kunstcollecties Gemeente Laren afbeeldt. Daarvoor ben ik het bestuur dank verschuldigd. Bruin signeert haar meeste werk, maar dateert weinig. De enige uitzondering die ik tot nog toe ben tegengekomen is “Duinlandschap met stuifzand” in de Collectie Gemeente Laren.

Olieverf

Bosgezicht, gesigneerd ‘Annie Bruin’ (rechtsonder), tevens op keerzijde, olie op doek, 500 x 400 mm. Kunstveiling, veiling 25 november 2023, lot 487799. Bron: Kunstveiling

Het laatste pompje te Laren, gesigneerd, olie op doek, 450 x 550 mm. Dordrecht, Mak, veiling Antiquiteiten en kunstvoorwerpen, 10 juni 2009, lot 12 en dezelfde, veiling Antiquiteiten, 26 november 2008, lot 12. Bron: Artprice.

Gouache

Aquarel en pastel

Boerderij, gesigneerd (rechtsonder), aquarel en pastel, 350 x 420 mm. Naarden, Kunstveiling Gooi en Vecht, veiling Fine Art, 9 mei 2011, lot 138. Bron: Artprice

Twee heidelandschappen, gesigneerd (rechtsonder), aquarel, 170 x 220 mm. Herkomst: Hilversum, veilinghuis Van Spengen, veiling 28 september 2021, lot 1482. Bron: Invaluable

Twee duinlandschappen, beide gesigneerd Annie Bruin (rechtsonder), aquarel, ca 100 x150 mm. Herkomst: Slijk-Ewijk, Timothy februariveiling 2026, lot 61. Bron: Timothy

Pastel

Materiaal en herkomst onbekend