Beeldhouwster van beroep
Kunstenaar Willem Schouteten (1859-1927) onderwijst zijn zoon Felix (1898-1990) in het vak van beeldhouwer. Beiden worden in overzichtswerken van Nederlandse kunstenaars genoemd. Schouteten heeft echter nog twee kinderen: Elisa en Wilhelmina. Ook Elisa leert het beeldhouwersvak van haar vader. Zij komt in de overzichtswerken van kunstenaars echter niet voor, waarschijnlijk omdat zij na haar huwelijk als beeldhouwer uit de publieke sfeer verdwijnt. Toch is zij tot ten minste 1921 als professioneel beeldhouwer aan het werk.
Willem
Willem Schouteten wordt op 20 december 1859 geboren in het Limburgse Borgharen.[1] Hij is de zoon van onderwijzer Jan Mathijs Schouteten en huisvrouw Maria Catharina Frissen. Willem wordt uiteindelijk beeldhouwer, maar niet direct. Na zijn overlijden verschijnt er een overlijdensbericht in verschillende Nederlandse kranten waarin steeds het volgende wordt herhaald:
Reeds als kind had hij veel aanleg voor de plastische kunst, doch tot ongeveer zijn dertigste jaar was hij aan de spoorwegen verbonden.
In 1883 is Willem inderdaad in dienst van de spoorwegen. Dat blijkt bijvoorbeeld wanneer hij van 1 augustus tot 1 oktober ingeschreven staat in Hoge en Lage Zwaluwe waar hij “Ambtenaar bij deslands Spoor” wordt genoemd.[2] Zijn voorgaande woonplaats is Luik en ook daar werkt hij voor de spoorwegen. Volgens de vreemdelingendossiers in het Rijksarchief Brussel is hij immers in tijdelijke dienst van de “chemin de fer Liège Viegnies”.[3]
Dan weet hij al dat hij eigenlijk kunstenaar wil zijn. In een later artikel in de Limburger koerier (5 mei 1927), gewijd aan de beeldhouwer, verklaart hij namelijk dat hij Luik als standplaats aanvraagt om er aan de Académie des Beaux-Arts te kunnen studeren.
Rond 1890 trouwt Willem Schouteten met Antoinette Josephina Hubertina (ook: Henriette) Abels en het stel krijgt drie kinderen. Eerst wordt in op 25 mei 1891 in Antwerpen Elisa Antonia Wilhelmina geboren.[4] Daarna komen er nog twee kinderen bij, Wilhelmina op 21 april 1896 en Felix op 20 november 1898, beiden geboren in het Vlaamse Borgerhout.[5]
Noodlijdende Belgen
Rond 1890 gaat Willem in Antwerpen lessen in beeldhouwkunst nemen. Hij werkt er in de ateliers van Constant Meunier en Jef Lambeaux, schrijft een journalist van Limburger koerier (5 mei 1927). Vervolgens bouwt hij in België aan een carrière als beeldhouwer, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Als in 1914 de stad Antwerpen valt na een belegering door Duitse troepen, trekken veel inwoners weg. Een groot deel van hen vlucht noordwaarts Ook Schouteten, die inmiddels in Brussel woont volgens de Limburger koerier (5 mei 1927), verlaat België en vestigt zich in Den Haag dat vanwege zijn gunstige artistieke klimaat veel Belgische kunstenaars op de vlucht aantrekt.[6]
In Nederland timmert gestadig verder aan de weg. In 1915 organiseert hij er bijvoorbeeld een tentoonstelling van zijn werk in een perceel aan de Heulstraat 1. Een aankondiging daarvan verschijnt in Haagsche courant (5 mei 1915). In deze advertentie is te lezen dat twintig procent van de ontvangsten van de expositie naar “de noodlijdende Belgen” zal gaan. Behalve naamsbekendheid dient de expositie dus ook een liefdadig doel. Zo probeert Schouteten naam op te bouwen in Nederland en tegelijkertijd wat te betekenen voor de inwoners van het land waar hij tot voor kort thuis was. Bovendien helpt de liefdadige insteek hem ongetwijfeld bij het genereren van meer aandacht voor de expositie.
Artistieke vorm
De uitstalling van Schoutetens werk in de etalage van de Heulstraat trekt in ieder geval de aandacht van een journalist van De tijd die op 9 oktober 1915 schrijft:
In de etalagekasten zag men boutseerwerk en gipsafgietsels. Ook enkele bronzen, maar alles van zoo artistieken vorm en bewerking, dat het onmiddellijk afstak bij het mooi gepoetst ‘brons’.
De verslaggever is dus aangenaam verrast door het ongepolijste karakter van Schoutetens werk. Naar aanleiding van een tweegesprek met de beeldhouwer bevestigt de anonieme journalist dat Willem de beslissing om te gaan beeldhouwen pas op 30-jarige leeftijd neemt, dus rond 1889-1890. Uit hetzelfde interview blijkt ook dat Schouteten zich als Belg heeft laten naturaliseren, dat hij in België goed geld verdiende, maar dat hij vanwege de oorlog naar Nederland moest vertrekken.
Allen beeldhouwers
Daarnaast vertelt Schouteten in het korte interview over zijn twee zoons die aan het front strijden en die “evenals zijn dochter, allen beeldhouwers zijn”. Tenminste twee van hen treden in hun vaders voetsporen: Felix en Elisa.
Vanaf 1 maart 1917 staat de 20-jarige Felix tijdelijk ingeschreven in Amsterdam. Hij is dan woonachtig aan de Govert Flinkstraat 838III.[7] Wellicht volgt hij er lessen in beeldhouwkunst, maar het is ook mogelijk dat er bivakkeert vanwege een betaalde opdracht. In ieder geval verhuist hij op 5 juli 1917 terug naar Den Haag. Daar vestigt de jonge beeldhouwer zich op het adres Molenstraat 3. Vanaf 1 januari 1921 staan vader en zoon samen ingeschreven op dit adres waar ook Wilhelmina van 19 mei 1919 tot aan haar huwelijk in juni 1919 woont.[8]
Advertentie van de H.P.H. voor het dubbele borstbeeld van Juliana en Bernhard in Haagsche courant (21 september 1936). Bron: Delpher
Felix Schouteten is geen onverdienstelijk beeldhouwer, al is hij minder succesvol dan zijn vader.[9] In 1936 maakt hij onder andere een dubbel borstbeeld van het koninklijk paar Juliana en Bernard dat verkocht gaat worden bij H.P.H. aan het Noordeinde 196 te Den Haag volgens Haagsche courant (22 september 1936). De beeldjes zijn te koop voor 3,90. In koopkracht komt dat ongeveer overeen met 53 euro in 2025 volgens de historische calculator van Centraal Bureau voor de Statistiek.
Elisa Schouteten
In tegenstelling tot haar broer en zus oefent Wilhelmina Schouteten zich niet als beeldhouwer. Wanneer zij op 4 juni 1919 trouwt met machinebankwerker Albertus Marinus de Jong, staat in de huwelijksakte dat zij winkeljuffrouw is.[10]
Elisa ten slotte beeldhouwt wel. Dat blijkt onder andere uit enkele tentoonstellingsaankondigingen. Zo maakt Het vaderland op 2 maart 1917 bijvoorbeeld melding van een expositie gewijd aan de beeldhouwers W. en E. Schouteten. Hun werk is dan te bezichtigen bij de Kunstkring Hollando-Belge, in het leven geroepen om de culturele banden tussen Nederland en België te versterken. De kunstkring is daarmee bij uitstek de plaats waar Belgische kunstenaars in Den Haag hun werk tentoonstellen.
Dat met “E. Schouteten” Willems dochter wordt bedoeld, blijkt vervolgens uit een aankondiging in Haagsche courant (8 januari 1921) van een kolibrietentoonstelling in de museumzaal van de Haagse dierentuin. De opgezette dieren gaan vergezeld van “Beeldhouwwerk enz., van mej. E. Schouteten en den heer W. Schouteten alhier”. In januari 1921 exposeren vader en dochter hun werk dus zij aan zij.
Elisa van Mastrigt
Op 25 mei 1921 trouwt Elisa Schouteten met werktuigkundige Willem Holst.[11] Het is opvallend dat in de huwelijksakte staat vermeld dat Elisa beeldhouwster is. Meestal staat bij vrouwen dat zij geen beroep hebben, ook als zij tot aan hun huwelijk wel een betrekking hebben gehad. Elisa is echter nog steeds als beeldhouwster actief op het moment dat zij in het huwelijk treedt.
Eén van de getuigen bij het huwelijk is musicus Jacob Cornelis de Ridder. De musicus en vliegenier is de echtgenoot van Elisa van Mastrigt. Deze beeldhouwster, die vanaf 1918 in Den Haag verblijft en haar opleiding krijgt aan de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, is dus ongetwijfeld ook bij het huwelijk aanwezig en is hoogstwaarschijnlijk goed bevriend met Elisa Schouteten.[12]
Reddingswerker
Van Mastrigt maakt onder andere naam met een imposant beeld van een reddingswerker in oliejas en zuidwester. Het grote bronzen beeld van bijna 4 meter (inclusief sokkel) wordt in januari 1931 in Hoek van Holland opgesteld als eerbetoon aan de gevallen helden van reddingsacties op zee in 1921 en 1929.
Van Mastrigt wint een wedstrijd voor het reddingsmonument waarvoor ook de beeldhouwer Albert Termote een ontwerp indient. De commissaris van Hoek van Holland laat echter enkele steken vallen in de procedure. Dat zet kwaad bloed bij Termote. Hij maakt stennis en vindt vervolgens bijval van collega-beeldhouwers in Den Haag. De controverse die zich vervolgens ontspint, levert interessant leesvoer. In een poging van Termote en zijn vrienden om hun gelijk te halen, moet ook Van Mastrigt het ontgelden, terwijl haar weinig te verwijten valt.
Toe-eigening
Vader en zoon Felix blijven lang als beeldhouwers actief. Willem laat in 1927 bijvoorbeeld nog enkele advertenties plaatsen in maandblad Het toneel om zijn activiteiten als beeldhouwer bij een groter publiek onder de aandacht te brengen.[13] Kort daarna heeft hij bovendien nog een tentoonstelling van zijn beeldhouwwerken in de fameuze Kunstzaal Kleykamp.[14]
Kort daarna overlijdt Willem Schouteten, op 10 december 1927.[15] Dat het inmiddels om een beeldhouwer van naam gaat, ook in Nederland, blijkt wel uit de talrijke huldeblijken die hem ten deel vallen. In diverse dag- en weekbladen verschijnen obituaria, sommigen zelfs met foto, bijvoorbeeld in Nederlandsche illustratie, Haagsche courant (13 december 1927) en De telegraaf (15 december 1927).
Verschillende regionale bladen nemen een lang overlijdensbericht in Het vaderland (12 december 1927) over. Meest uitvoerig in eerbetoon is Limburger koerier (14 december 1927) die eerder al “een beschouwing wijdde aan dezen Limburgsche kunstenaar”. Zowel Haagse bladen als Limburgse kranten eigenen zich deze als Belg genaturaliseerde kunstenaar dus toe, die in Limburg is geboren, maar zich in de Eerste Wereldoorlog in Den Haag vestigt en daar tien jaar woont.
Vergeten beeldhouwer
Willem Schouteten traint zich dus in België en bouwt daar aan een carrière als beeldhouwer tot hij tijdens de Eerste Wereldoorlog België moet ontvluchten. Hij strijkt neer in Den Haag en timmert daar verder aan de weg. In korte tijd weet hij ook in Nederland naam te maken. Ondertussen instrueert hij twee van zijn kinderen in het beeldhouwersberoep.
Ook Elisa leert beeldhouwen en is ten minste tot haar huwelijk in 1921 als professioneel beeldhouwer aan de slag. In Den Haag raakt ze onder andere bevriend met de beeldhouwster Elisa van Mastrigt. Elisa Schouteten exposeert en bouwt dus aan een netwerk in de kunstwereld.
Ondanks het feit dat ze in haar huwelijksakte nog als beeldhouwster te boek staat, verdwijnt ze daarna uit de publieke sfeer. Aan tentoonstellingen lijkt ze dan niet meer mee te doen, hoewel ze mogelijk in haar vrije tijd blijft beeldhouwen. Met haar huwelijk verdwijnt dus ook haar naam als beeldhouwer naar de achtergrond, zoals zo vaak het geval is bij gehuwde vrouwen. Ze mogen geen beroep meer uitoefenen, althans niet officieel. Mijn hoop is dat met dit levensverhaal over een vergeten beeldhouwer wellicht ook haar werk, dat wellicht nog ergens rondwaart, weer aan het licht komt.
Noten
[1] Historisch Centrum Limburg, archief 12.014, inv.nr. 4, 20 december 1859, aktenr. 21.
[2] Regionaal Archief Tilburg, archief 2517, inv.nr. 639, Inv. nr. 639 1880-1890 Wijk E (voorin onvolledige index), f. 8 [scan].
[3] Rijksarchief België (Brussel), Vreemdelingendossiers Ministerie van Justitie. Bestuur Openbare Veiligheid. Dienst Vreemdelingenpolitie. Alfabetische Steekkaarten van de Individuele dossiers geopend tussen 1835 en 1912 (dossiers nrs. 1-999.999); archiefblokken 1538, 1534 en 1535 met T 413, Brussel.
[4] De geboortedatum van Elisa blijkt uit latere inschrijvingen in het bevolkingsregister te Den Haag. Zie onder andere Haags Gemeentearchief te Den Haag (hierna: HG), archief 0354-01, inv.nr. 1557, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten)
[5] Zie registratie van Wilhelmina in Den Haag: HG, archief 0354-01, inv.nr. 1557, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan]. Voor Felix, zie HG, archief 0354-01, inv.nr. 1557, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan].
[6] Hans Wijgergangs, ‘Belgische vluchtelingen in Nederland 1914-1918’, RKD Studies (2011) [online].
[7] Stadsarchief Amsterdam, archief 5007, inv.nr. 271, 20 november 1898, Bevolkingsregister tijdelijk verblijf [scan].
[8] HG, archief 0354-01, inv.nr. 1557, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan] en HG, archief 0354-01, inv.nr. 1557, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan].
[9] In 1942 stelt Felix Schouteten nog een beeldhouwwerk met de titel ‘Stille smart’ tentoon op een tentoonstelling van Nederlandse beeldende kunst in het Rijksmuseum. Deze expositie van de Nederlandsche Volksdienst, opgericht als Nederlandse pendant van de Duitse National Sozialistische Volkswohlfahrt, komt tot stand in samenwerking met de Nederlandsche Kultuurkamer. Ook schilderes en beeldhouwster Digna Verploegh, over wie ik eerder de blogpost ‘Kunstenaars in crisistijd’ schreef, exposeert er drie schilderijen. De tentoonstelling, die bedoeld is om kunstenaars te ondersteunen, was tegelijkertijd een instrument van het naziregime om de kunstwereld te nazificeren, onder andere door kunstenaars selectief toe te laten. Cat. Amsterdam, Rijksmuseum, Tentoonstelling van Nederlandsche beeldende kunst (1942), p. 116, nr 892 [Delpher].
[10] Voor de huwelijksakte, zie HG, archief 0335-01, inv.nr. 898, 04-06-1919, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. A689 [scan]. Voor latere registraties, zie HG, archief 0354-01, inv.nr. 843, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan] en HG, archief 6009-01, inv.nr. 109, 1922-1939, Gezinskaarten Voorburg [scan].
[11] Voor de huwelijksakte, zie HG, archief 0335-01, inv.nr. 923, 25-05-1921, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. A721 [scan]. Uit de huwelijksakte van Elisa Schouteten blijkt dat haar moeder Henriette Abels het huwelijk van haar dochter afkeurt. In de akte staat namelijk: “De vader, toestemmende bij authentieke akte, hebbende de moeder bij proces-verbaal van tegenstand van den achttienden April deseszins voor den Belgischen ambtenaar van den Burgerlijken Stand verklaard niet toe te stemmen in dit huwelijk.” Hoewel Willem Schouteten in afwezigheid toestemming geeft voor het huwelijk, heeft de moeder dat niet gedaan. Zij heeft dat bovendien laten blijken via proces-verbaal bij de Belgische burgerlijke stand.
Hetzelfde gebeurt opnieuw wanneer Felix op 16 mei 1923 trouwt met Agatha Johanna de Jager. Ook nu geeft vader via een akte toestemming voor het aanstaande huwelijk, maar laat moeder het afweten. Opnieuw tekent ze namelijk bezwaar aan bij de burgerlijke stand in Brussel. Waarom ze dat doet, blijft echter ongewis. Voor de huwelijksakte van Felix Schouteten, zie HG, archief 0335-01, inv.nr. 950, 16-05-1923, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. B624 [scan].
In 1933 wordt overigens de echtscheiding uitgesproken tussen Felix en zijn vrouw. Felix, die zich heen en weer beweegt tussen Den Haag en Antwerpen, verblijft dan in Anderlecht en maakt geen bezwaar tegen de echtscheiding geëist door Agatha Johanna de Jager. Zie HG, archief 0335-01, inv.nr. 1076, 02-02-1933, Huwelijksakten Den Haag, aktenr. C56 [scan].
[12] Elisa van Mastrigt trouwt in 1917 met Jacob Cornelis de Ridder. Voor de huwelijksakte, zie Stadsarchief Rotterdam, archief 406-01, inv.nr. 86, 1-11-1917, Nadere toegang op het huwelijks- en echtscheidingsregister van de gemeente Hoek van Holland, aktenr.1917.18, f. 10v [scan]. Voor hun verhuizing naar Den Haag, zie HG, archief 0354-01, inv.nr. 1438, 1913, Haags Bevolkingsregister (gezinskaarten) [scan].
[13] Schouteten plaatst advertenties in opeenvolgende nummers van Het tooneel: 12, nr. 1 (juni 1926), p. 19 [Delpher]; 12, nr. 2 (juli 1926), p. 38 [Delpher]; 12, nr. 3 (augustus 1926), p. 58 [Delpher]; 12, nr. 4 (september 1926), p. 82 [Delpher]; 12, nr. 6 (november 1926), p. 125 [Delpher].
[14] Zie Opgang 7, nr. 337 (30 juli 1927) [Delpher].
[15] Voor de overlijdensakte van Willem Schouteten, zie HG, archief 0335-01, inv.nr. 1552, 12-12-1927, Overlijdensakten Den Haag, aktenr. 3785 [scan].