Schelpen en tekeningen

Florentine Jacobine Martine Ontijd (1812-1887) heeft vooral bekendheid vanwege haar imposante schelpenverzameling. Als deze collectie na haar dood geveild wordt, blijkt die meer dan 4500 stuks en meer dan 30 wetenschappelijke werken op het gebied van de conchologie te bevatten. Toch zijn Ontijds interesses niet tot schelpen beperkt. Ze omvatten namelijk ook de beeldende kunst. Naast schelpen interesseert Ontijd zich bijvoorbeeld voor tekeningen en aquarellen van eigentijdse kunstenaars. Hoewel ze naast schelpen ook tekeningen verzamelt, bleef Ontijds betekenis voor de beeldende kunst in de recente kunsthistorische literatuur onderbelicht.

Schelpen

In 1839 trouwt Ontijd met de twintig jaar oudere Cornelis Anthony Rethaan Macaré, wethouder te Middelburg. [1] Het echtpaar Rethaan Macaré-Ontijd vestigt zich vervolgens in Middelburg waar het zich voor de collecties van het Zeeuwsch Genootschap inzet. Rethaan Macaré wijdt zich aan de penningen en munten, terwijl Ontijd zich met schelpen bezighoudt. [2] Ontijds fascinatie met schelpen is dan niet nieuw, want ze is al geruime tijd bezig met het aanleggen van een eigen collectie.

Op 12-jarige leeftijd krijgt Ontijd haar eerste schelp. Dat is in 1824. Na haar overlijden in 1887, komt haar schelpenverzameling onder de hamer. [3] Dan blijkt hoe indrukwekkend haar collectie inmiddels is. Het gaat om maar liefst 4867 kavels.

Gemengd Nieuws in Het nieuws van den dag (1 augustus 1888), p. 9. Bron: Delpher

Daarbij komen nog 5 houten ladekasten om schelpen uit te stallen en 31 boeken op het gebied van de conchologie. De oudste onder de publicaties is D’Amboinschen rariteirenkamer van de Nederlands-Duitse Georg Everhard Rumphius (1702). Daarnaast bezat Ontijd ook internationale vakliteratuur met onder meer Gualtieri’s Index testarum conchyliorum (1742) en de 2 delen van L’histoire naturelle van l’abbé de Pompone (1742-1757).

Schelpen uit Indonesië, afkomstig uit de verzameling van Ontijd, voorheen in collectie van Zoölogisch Museum Amsterdam, nu in de collectie Mollusca van Naturalis Biodiversity Center. Bron: Europeana

De schelpen uit voormalig bezit van Ontijd komen in diverse verzamelingen terecht, waaronder die van Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden en Zoölogisch Museum in Amsterdam. Deze musea liggen aan de basis van Naturalis in Leiden. Schelpen van Ontijd uit onder andere Algerije, Indonesië en Mexico bevinden zich nog steeds in de collectie Mollusca van het huidige Naturalis Biodiversity Center. [4]

Marie Ontijd, Vrouw, gesigneerd en gedateerd 1856 (keerzijde), tekening in pastel, bijdrage aan het album amicorum van Florentine Ontijd, Den Haag, KB -Nationale Bibliotheek,1900 A 018, f. 45. Bron: Het Geheugen van Nederland

Album amicorum

Ontijds interesses zijn echter breder dan natuurhistorie. Het omvat ook de beeldende kunst. Tekenwerk, door Ontijd verzameld, vinden we bijvoorbeeld in het album amicorum dat ze, net als haar schelpenverzameling, vanaf jonge leeftijd samenstelt. [5] De eerste bijdrage dateert van 1824, als Ontijd ook haar eerste schelp bemachtigt. De vroegst te dateren bijdragen in het vriendenalbum zijn dus nog gericht aan ‘mejuffrouw Ontijd’, zoals ze voor haar huwelijk genoemd werd.

Het album zal uiteindelijk 52 gedateerde en 28 ongedateerde bijdragen bevatten, veel geschreven en een enkele geborduurd of geknipt. Tussen de toevoegingen van familie en vrienden zitten bovendien maar liefst 35 tekeningen en gouaches.

Onder de familieleden en vrienden die een bijdrage aan Ontijds album leveren, bevinden zich ook tekenaars met enige naam. In de verzameling zit bijvoorbeeld werk van tekenares en aquarellist Christina Gerarda Enschedé (1791-1873) en van de Utrechtse schilder Jan Lodewijk Jonxis (1789-1867).

Margaretha Martina van der Meersch, Venus en Amor, gesigneerd en gedateerd 1847, tekening, bijdrage aan het album amicorum van Florentine Ontijd, Den Haag, KB -Nationale Bibliotheek,1900 A 018, f. 35. Bron: Het Geheugen van Nederland

Ten slotte bevat het album pareltjes van tekenaars wiens talent weinig erkend is, omdat het zich uitsluitend in de privésfeer openbaarde, zoals dat van Ontijds tante Margaretha Martina van der Meersch. Meestal hadden vrouwen immers minder mogelijkheden dan mannen om met hun werk in de openbaarheid te treden. Van der Meersch tekening van Venus en Amor is er desalniettemin één van bijzondere charme.

Naar Miereveld

Verrassend genoeg bevat het album ook een tekening van Ontijd zelf. Onder een voorstelling van een paradijsvogel schreef ze “Van uwe innig liefhebbende moeder F.J.M. Rethaan Macaré”. De bijdrage is bovendien gedateerd “Den 4 Julij 1860”. Het lijkt erop dat het album op dat moment dus in bezit was van Ontijds dochter Florentine Cornélie Marguerite Rethaan Macaré. Mogelijk deed Ontijd de bijdrage om het moment van schenking te markeren. In 1860 is haar dochter namelijk 14 jaar oud en dus niet veel ouder dan Ontijd zelf, toen deze begon met het samenstellen van het album amicorum. [6]

F.J.M. Rethaan Macaré, Paradijsvogel, gesigneerd ‘F.J.M. Rethaan Macaré’ en gedateerd ‘4 Julij1860’, bijdrage aan het eigen album amicorum. Den Haag, KB – Nationale Bibliotheek, KW 1900 A 018, f. 50. Bron: Europeana

Met de tekening demonstreert Ontijd wat van haar eigen tekenvaardigheid. Op jonge leeftijd begint ze al met tekenen. Dat doet ze niet onverdienstelijk. In 1845 – ze is dan 33 jaar – is ze met een tekening vertegenwoordigd op de tentoonstelling van levende meesters. [7] Haar aquarel “naar Miereveld” – dat is waarschijnlijk de Delftse schilder Michiel van Mierevelt (1566-1641) – is een kopie naar diens portret van Simon Bisschop, hoogleraar theologie in Leiden, Antwerpen en later Amsterdam. Helaas is niet bekend hoe het portret van Van Mierevelt eruit zag, hoe Ontijds kopie of waar haar tekening zich nu bevindt.

Eigentijdse kunstenaars

Het album amicorum toont aan dat Ontijd niet al haar tijd aan schelpen besteedt. Ze tekent ook en bovendien is de beeldende kunst, net als schelpen, een belangrijk deel van haar verzamelende leven. Na haar huwelijk wordt het verzamelen van tekeningen bovendien een gezamenlijke interesse van het echtpaar Rethaan Macaré-Ontijd. Vanaf 1840 leggen de echtelieden namelijk een album aan met aquarellen en tekeningen van eigentijdse kunstenaars.

In 1848, als Ontijds echtgenoot in Utrecht gaat werken, verhuist het paar van Middelburg naar de domstad. Daar wordt Rethaan Macaré tevens voorzitter van de vereniging Kunstliefde. Dit Utrechtse genootschap van kunstenaars en kunstliefhebbers, opgericht in 1807, organiseert sinds 1856 tentoonstellingen van werk van eigen leden. Zo komen Rethaan Macaré en Ontijd ongetwijfeld in contact met diverse kunstenaars. [8] Zo kan het kunstalbum gestaag groeien.

Andreas Schelfhout, Een herder met zijn kudde, aquarel, 22,7 x 28,2 cm. Collectie onbekend, voorheen te koop Ede, Simonis & Buunk. Bron: Simonis & Buunk

Veel van de verantwoordelijke kunstenaars wonen en werken in Amsterdam, Utrecht en Den Haag, zoals de Haagse schilders Salomon Leonardus Verveer, Andreas Schelfhout en Lodewijk Johannes Kleijn. [9] Het onderwerp is dan ook relatief vaak het landschap in die omgevingen. Kleyn tekent bijvoorbeeld enkele bijdragen met landschappen in en rond Den Haag, zoals Parkvijver van Paleis Huis Ten Bosch en Gezicht op De Vliet.

Lodewijk Johannes Kleijn, Parkvijver van Paleis Huis Ten Bosch, aquarel, 6,5 x 10,5 cm. Collectie onbekend, voorheen te koop Ede, Simonis en Buunk, 9827. Bron: Simonis en Buunk
Lodewijk Johannes Kleijn, Gezicht op De Vliet, aquarel, 6,5 x 10,5 cm. Collectie onbekend, voorheen te koop Ede, Simonis en Buunk, 5422. Bron: Simonis en Buunk

Na de dood van Ontijd blijft het verzamelalbum met tekeningen en aquarellen in bezit van familie. Via Ontijds zoon Adrien Jonathan Rethaan Macaré (1842-1932) komt het vervolgens in bezit van diens erfgenamen, maar de tekeningen raken daarna alsnog verspreid. Sindsdien duiken ze op in de kunsthandel, (soms) met vermelding van de herkomst uit het verzamelalbum Rethaan Macaré-Ontijd

Het verzamelalbum – ook al is dat helaas niet langer bijeen – evenals het vriendenalbum van Ontijd zijn interessante bronnen voor verder onderzoek naar de rol van vrouwen als verzamelaars van eigentijdse kunst. Ontijds rol blijkt een een interessante en onderbelichte als het gaat om de kunstwereld halverwege de 19de eeuw. Bovendien geeft haar vriendenalbum een idee van de manieren waarop ook vrouwen aandacht kunnen genereren voor hun tekentalent, ook al toont zich dat vooral in de privésfeer.

Reisverslagen

Met haar gedegen kennis van eigentijdse Nederlandse kunstenaars onderneemt Ontijd ook culturele reizen naar steden in het buitenland. Haar reisbelevenissen stelt ze bovendien op schrift.

Hoewel Ontijds reisverslagen recensies bevatten van wereldtentoonstellingen zijn ze nooit serieus als recensies in aanmerking genomen, zoals kunsthistorica Loes van Beuningen al eens opmerkte in haar studie naar het aandeel van vrouwen in de Nederlandse kunstkritiek sinds 1800. Ontijds reisverslagen combineren dan ook verschillende genres, waardoor ze lastig te categoriseren zijn. Aan haar vermakelijke en interessante reisverslagen wijd ik mijn volgende post ‘Meer dan kunstkritiek’.


Literatuur

Geciteerde literatuur noem ik hier op chronologische volgorde:

  • Den Haag, Tentoonstelling van schilder- en kunstwerken van levende meesters, welke zijn toegelaten tot de tentoonstelling te ’s Gravenhage, van den jare 1845 (Den Haag: H.S.J. de Groot, 1845).
  • [Florentine Jacobine Martine Ontijd], Londen en de wereld-tentoonstelling of veertien dagen in de hoofdstad van Groot-Brittanië in de jare 1851 (Utrecht: C. van der Post Jr, 1852). [Google Books]
  • J.I.D. Nepveu, ‘Levensberigt van Jhr. C.A. Rethaan Macare’, Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (1861), p. 198-207. [dbnl]
  • A.N. van der Bijl, R.G. Moolenbeek en H.E. Coomans, ‘Scheepmaker, Voorhoeve en Rethaan Macaré en hun malacologische eponiemen (Notes on the history of the malacological collection of the Zoölogisch Museum Amsterdam, no. 7’, Correspondentieblad van de Nederlandse Malacologische Vereniging 276 (1994), p. 17-25. [online]
  • Kunst- en antiekveiling: schilderijen, aquarellen en tekeningen, het verzamelalbum van F. Ontijd en Jhr. C. Rethaan Macaré, grafiek, sculpturen … (Den Haag: Van Stockum, 2000). [RKD Library]
  • A.C. van Bruggen, ‘An early (1850) ‘handwritten’ shell exchange catalogue of the Leiden Museum, with notes on the collectors Rethaan Macaré and Tischbein’, Zoologische Mededelingen 87 (2013), p. 207-233.

Meer lezen?

Eerder schreef ik eens een blogartikel over een 19de-eeuws album amicorum waarvan ik de eigenaresse achterhaalde op basis van de bijdragen. Het post is getitels ‘Gij mist een Moeder en een Vader’. Ook schreef ik verschillende artikelen over – mijns inziens veelal onderbelichte – 19de-eeuwse schilderessen, zoals Cornelia Maria Haakman, Adriana van Ravenswaay, Maria Beelaerts van Blokland, Marie Wuytiers en anderen.


Noten

[1] Huwelijksakte: Nationaal Archief / Rijksarchief Zuid-Holland te Den Haag, BS Huwelijk
Den Haag, 24-10-1839, aktenummer 418 [open archieven]. Ook in Haags Gemeentearchief, BS Huwelijk Ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente ‘s-Gravenhage, archief 335-01, inv.­nr 588, 24 oktober 1839, Huwelijksakten Den Haag, aktenr 418 [Haags gemeentearchief]. Drie gedichten van Pieter Nicolaas Arntzenius, waaronder een gelegenheidsgedicht ‘Aan den heer Rethaan Macaré en Mejuffrouw F. Ontijd. Bruidegom en Bruid, 1839’, bevinden zich in de collectie van de Universiteit van Amsterdam, P 36c. Zie Bibliotheek der Universiteit van Amsterdam. Catalogus der Handschriften. II: De handschriften der Stedelijke Bibliotheek met de latere aanwinsten (Amsterdam: J.H. de Bussy, 1902), p. 259, nr. 1623.

[2] Levensberichten van Zeeuwen, zijnde een vervolg op P. de la Rue, Geletterd, staatkundig en heldhaftig Zeeland, 3de aflevering (Middelburg: J.C. & W. Altorffer, 1891), p. 108-110 [Google Books]. Zie ook de interessante blogpost ‘Florentine Rethaan Macaré‘, Tera van Benthem Jutting (5 december 2021) die vooral ingaat op Ontijds schelpenliefde.

[3] Collection Macaré: Catalogue de la précieuse et superbe collection de coquilles d’espece vivantes et de quelques livres traitant de la conchiliologie, le tout delaissé par Madame la Douairière F.J.M. Rethaan Macaré, née Ontijd (Utrecht: Kemink et Fils, 1888) [Google Books]. Voor de overlijdensakte, zie Het Utrechts Archief, BS Overlijden Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1811-1902, Utrecht, archief 481, inv.nr 464-02, 1 oktober 1887, Utrecht 1887, aktenr 1430 [open archieven].

[4] Voor schelpen uit voormalige collectie van Ontijd, zie Naturalis – Zoology and Geology catalogues (CRS): ZMA.MOLL.79272, ZMA.MOLL.226181, ZMA.MOLL.33153316, ZMA.MOLL.3318 en ZMA.MOLL.3288.

[5] Het album bevindt zich in Den Haag, KB – Nationale Bibliotheek, KW 1900 A 018. Voor afbeeldingen, zie Het Geheugen van Nederland. In 1990 bood het veilinghuis Christie’s bovendien een gesigneerd olieverfschilderij met tulpen in een vaas van Florentine Ontijd te koop aan. Zie Amsterdam, Christie’s, veiling 11 september 1990, lot 361 [invaluable.com].

[6] Zeeuws Archief te Middelburg, BS Geboorte Middelburg geboorteakten burgerlijke stand, archieftoegang 25, inv.­nr MDB-G-1846, 10 maart 1846, aktenr 98.

[7] “Portret van Simon Bisschop, gezegd Episcopus, professor der Remonstranten, te Amsterdam. teekening in sapverw naar Miereveld” in Den Haag 1845, p. 21, nr. 211.

[8] Jaap Roëll, ‘Oververtegenwoordiging van (Utrechtse) adel in het leden-bestand van het Genootschap Kunstliefde, 1850-1916’, Oud-Utrecht Jaarboek 1994 (1994) p. 177-208 (daar p. 184).

[9] Tekeningen uit het album duiken geregeld op in de kunsthandel: zie bijvoorbeeld Lodewijk Johannes Kleijn, voorheen te koop bij Simonis en Buunk, Ede, 5422 [online], 5424 [online] en 9827 [online]; Wouterus Verschuur, voorheen te koop bij dezelfde, 5425 [online]; Salomon Leonardus Verveer, voorheen te koop bij dezelfde, 5429 [online]; Mattheus Derk Knip, geveild bij Christie’s, Amsterdam, 16 december 2010, lot 592 [invaluable]; Andreas Schelfhout, voorheen te koop bij Simonis & Buunk, Ede, 5420 [online] en geveild bij Venduehuis der Notarissen, Den Haag, 29 mei 2013, lot 315 [invaluable]; Hendrik Gerrit Ten Cate bij Christie’s, Amsterdam, 6 december 2018, lot 78 [online]; Reinier Craeyvanger, geveild bij Bubb Kuyper, Haarlem, 28 november 2014, lot 5271 [invaluable] en bij dezelfde 22 mei 2015, lot 4882 [invaluable].

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top