Houtsneden als inspiratie

In de periode vlak na de uitvinding van de boekdrukkunst bestonden handgeschreven en gedrukte boeken naast elkaar. Bovendien waren allerlei mengvormen denkbaar. Drukkers lieten zich bijvoorbeeld inspireren door handgeschreven boeken, kopiisten door gedrukte boeken. Dit laatste geldt ook voor verluchters. Zij gebruikten houtsneden als inspiratie voor hun tekeningen.

Drukker in Parijs

Aan het einde van de 15de eeuw waren er verschillende gedrukte getijdenboeken in omloop, bijvoorbeeld van de Parijse uitgever Antoine Vérard (st. 1513). Deze uitgever produceerde boeken voor een breed publiek, maar de boeken konden aan specifieke wensen worden aangepast. Onder andere kon een toekomstig eigenaar de houtsneden (deels) laten inkleuren.

Stichter in gebed, gedrukte houtsnede in Horae ad usum Romanum, Latijn, Parijs, [Etienne Jehannot voor] Antoine Vérard, circa 1497-98. Bibliothèque Mazarine, Parijs, Rés. 34964, ff. 1v-2r. Bron: Initiale

Over Antoine Vérard is het een en ander bekend. Zo lezen op de site van de bijzondere collecties van de universiteit van Florida dat Vérard de meest productieve uitgever van getijdenboeken in Parijs was. Daarbij staat er over diens gedrukte getijdenboeken:

The genre had certain definite, if unspoken, rules. They were to always be visually attractive, ownership was considered a pious act, and they were conservative in appearance, closely based upon manuscript editions

Graphic Design, Typography: 15th century, University of Florida, rare book collection

In deze omschrijving ligt de nadruk op het conservatieve karakter van gedrukte getijdenboeken. Hun uiterlijk ging terug op handgeschreven versies, zo lezen we.

Houtsneden als inspiratie

Toch is er geen sprake van eenrichtingsverkeer. Gedrukte getijdenboeken die een grote verspreiding kenden, beïnvloedden immers handgeschreven en met de hand verluchte boeken. Dit blijkt onder andere uit een getekende Genadestoel – een voorstelling van God de Vader met de gekruisigde Christus in een handgeschreven getijdenboek in het Latijn voor gebruik in Amiens. Als we deze tekening vergelijken met een houtsnede in Vérards Horae, zien we dat de verluchter een gedrukt getijdenboek van Vérard onder ogen gehad moet hebben.

Ook voor andere tekeningen gebruikte de tekenaar het getijdenboek van Vérard als inspiratiebron. Dit geldt bijvoorbeeld voor tekeningen van Veronica met de zweetdoek, Christus als Salvator Mundi en Man van Smarten. De verluchter kopieerde deze voorstellingen letterlijk uit Vérards Horae.

Zichtbaar verband

Wat bovendien opvalt, is dat de tekenaar de gekopieerde tekeningen niet inkleurde, terwijl andere verluchting in het boek wel ingekleurd is. Het lijkt erop alsof de verluchter het verband met de houtsneden niet wilde verhullen, maar juist zichtbaar wilde laten.

Voor wie het handgeschreven boek precies bedoeld was, is niet duidelijk, wel dat dit een vrouw was. Knielend is zij afgebeeld met een geopend boek in handen. In gebed richt de figuur zich tot God.

Stichteres voor God, miniatuur in een getijdenboek, Latijn, Amiens, eind 15de of begin 16de eeuw. Amiens, Bibliothèque municipale, Ms 0201, f. 1r. Bron: BVMM

Inspiratie over en weer

In de late 15de en vroeg 16de eeuw bestond er een wisselwerking tussen gedrukte en handgeschreven getijdenboeken. Bijvoorbeeld lieten eigenaars van gedrukte getijdenboeken hun boeken te personaliseren door delen in te laten kleuren. Anderen lieten ook wel geschilderde miniaturen of handgeschreven gebeden toevoegen.

Aan de andere kant gaan gebeden en verluchting in handgeschreven boeken soms terug op gedrukte exemplaren, zoals het geval is in het getijdenboek in Amiens. Hier gebruikte de verluchter houtsneden als inspiratie. Juist die wisselwerking maakt de periode van overgang tussen handgeschreven en gedrukte boeken zo interessant.


Meer over middeleeuwse getijdenboeken vind je bijvoorbeeld hier en hier. De wisselwerking tussen houtsneden en tekeningen heeft vaker mijn aandacht. Eerder schreef ik eens een blogartikel over houtsneden in handgeschreven boeken en over getekende toevoegingen aan een houtsnede van de heilige Birgitta van Zweden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Back to Top