Afdrukken van een leesbril

Recent bezocht ik de tentoonstelling ‘Vergeet mij niet’ in het Rijksmuseum. Bij Quinten Massijs’ portret van een geleerde die opkijkt van zijn boek, stond ik langer stil. Mijn oog viel op een detail in het bijzonder, namelijk de bril in zijn hand, rustend op de bladzijden. Het fragment deed me denken aan een getijdenboek dat ik ooit bestudeerde toen ik nog met mijn proefschrift bezig was. Daarin zaten op enkele pagina’s twee bruine cirkelvormige afdrukken, steeds op gelijke afstand van elkaar. Het waren de afdrukken van een leesbril.

Portret van een geleerde met boek en leesbril
Quinten Massijs, Portret van een geleerde, ca. 1525-30, eikenhout. Frankfurt am Main, Städel Museum, inv. 766. Bron: Wikimedia

Zuster Katrijn van Kaets

Codicoloog en handschriftdeskundige Herman Mulder beschrijft het handgeschreven boek in zijn voorlopige uitbreiding van Jan Deschamps’ Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België. Het handschrift uit het einde van de 15de eeuw bevat het leven van Jezus in gebeden, geschreven in Oostmiddelnederlands. Op de blanco pagina’s aan het einde ervan schreef iemand in de 16de eeuw:

Dit boek behoort zuster Katrijn van Kaets toe. Dit boek is haar lief. Wie het steelt, die is een dief. Of hij nu ridder is of een knecht, aan de galg te hangen, dat is zijn recht.

Dijt boeck hoert toe suster katrijn van kaets tot dijt bock ijs oer lijef wije dat dat stelt die is een dijef hij sij rijedder ofte knecht aen der galgen is sijn recht.

Notitie [geparafraseerd] in Ms 12082, f. 210v

Het boek was in de 16de eeuw kennelijk geliefd bezit van zuster Katrijn van Kaets die het zelfs van een waarschuwing voorzag, opdat het niet gestolen zou worden.

Op enkele van de papieren pagina’s in dit boek zitten ronde afdrukken. Mulder noemde deze niet in zijn codicologische beschrijving van dit handschrift. In het kaartsysteem van de Koninklijke Bibliotheek van België las ik dat het hier mogelijk om afdrukken van “medailles de piété” ging. Ofwel insignes.

Geen insignes

Enkele aspecten zorgden ervoor dat ik daaraan twijfelde. Allereerst ontbraken naaigaatjes. Insignes zijn meestal met draad vastgezet op de pagina, zoals in een getijdenboek van les Enluminures of een ander in de KB Nationale Bibliotheek in Den Haag. Heel soms zijn ze gelijmd, maar in dit getijdenboek zag ik ook geen sporen van lijm.

Bovendien zaten de afdrukken steeds op het beschreven deel van de pagina. Insignes bracht men daarentegen vaak in de lege marges aan, zodat de tekst leesbaar bleef. Ze zitten vaak in de boven-, onder- of buitenmarge, nooit langs de rugzijde. Ter vergelijking: recent beschreef ik een handschrift met afdrukken van insignes en naaigaatjes in de bovenmarge van een miniatuur.

Ten derde hebben insignes reliëf dat zich vaak in de tegenoverliggende pagina afdrukte. Dit is bijvoorbeeld goed te zien in de Loftie Hours in Baltimore en in een handschrift in Brugge waarover ik ooit een blogartikel schreef. In het boek van Katrijn Kaets bleven de afdrukken beperkt tot het materiaal. Er laat zich geen reliëf bespeuren.

Ten slotte kwam ook de kleur van de afdrukken mij vreemd voor. Insignes laten meestal een donkergrijze afdruk achter (van geoxideerd zilver) of een groene (van geoxideerd koper of van insignes met een hoog tingehalte). Bruine afdrukken herkende ik niet. Het lijken dus afdrukken van een metaal dat niet werd gebruikt voor de productie van insignes.

Voldoende redenen dus om te twijfelen aan de identificatie als insignes. Ik besloot daarom om de afdrukken in het gebedenboek van Katrijn van Kaets niet op te nemen in het corpus van mijn boek Pelgrimstekens op perkament (2009).

Afdrukken van een leesbril

Het was een feest van herkenning toen ik jaren later een blogpost las van de handschriftdeskundige Peter Kidd. Hij beschreef daar een set identieke sporen die hij identificeerde als afdrukken van… een leesbril!

Afdrukken van een leesbril in een getijdenboek in Brooklyn Museum of Art
Afdrukken van een leesbril in een getijdenboek, Vlaanderen, ca. 1530. Brooklyn Museum of Art, Bequest of Mary Benson, Ms 19.74. Bron: Medieval Manuscripts Provenance

Ook in dit getijdenboek in Brooklyn Museum of Art (Bequest of Mary Benson, Ms 19.74) gaat het steeds om dubbele afdrukken van twee ronde vormen op gelijke afstand van elkaar. Naaigaatjes ontbreken wederom.

Bovendien laten sommige pagina’s zien dat het object soms verschoof. Het zat dus niet vast aan het perkament.

Afdrukken van een leesbril in een getijdenboek in Brooklyn Museum of Art
Afdrukken van een bril, in een getijdenboek, Vlaanderen , ca. 1530. Brooklyn Museum of Art, Bequest of Mary Benson, Ms 19.74. Bron: Brooklyn Museum

Net als de samenstellers van de kaartenbak in de bibliotheek te Brussel dacht Kidd in eerste instantie aan pelgrimstekens of insignes:

I imagined that they might have been caused by something like pilgrim badges

Uiteindelijk realiseerde hij zich, zo schrijft hij, dat het hier ging om afdrukken van een leesbril. Het was niet de eerste keer dat hij afdrukken van een leesbril tegenkwam. Eerder had hij al eens iets vergelijkbaars aangetroffen in een boek in de Watkinson Library, Trinity College (Hartford, CT).

Het doet me plezier om een handschrift met vergelijkbare afdrukken van een leesbril, namelijk het gebedenboek van Katrijn van Kaets, toe te kunnen voegen aan de geweldige blogartikelen van Peter Kidd. Extra bijzonder is het dat we de brildraagster kunnen identificeren. Hoogstwaarschijnlijk was dit zuster Katrijn van Kaets die in de zestiende eeuw het eigendomskenmerk toevoegde met de waarschuwing om haar boek niet te stelen.

De leesbril van Katrijn van Kaets

Ook in het getijdenboek in Brooklyn Museum of Art zaten de afdrukken op meerdere pagina’s. Het ging steeds om twee ronde afdrukken van gelijke grootte en op gelijke afstand van elkaar. Zou het ook in het Brusselse getijdenboek om een leesbril kunnen gaan, dacht ik toen? Ik twijfel er niet aan. De afdrukken in het boek in Brooklyn zijn bijna identiek.

Boek en leesbril
Quinten Massijs, Portret van een geleerde, detail: leesbril. Frankfurt am Main, Städel Museum, inv. 766. Bron: eigen foto

Het was geweldig om de geleerde in het Rijksmuseum tegen het lijf te lopen. Hij bracht me in herinnering hoe fantastisch het is als puzzelstukjes op hun plek vallen. Ik stelde me voor hoe de man met tabbaard en bonnet, klaar met lezen, zijn leesbril als boekenlegger in zijn boek zou hebben gestopt.

Op een zelfde manier zal zuster Katrijn van Kaets haar leesbril hebben gebruikt wanneer zij de gebeden over het leven van Christus las. Als zij haar religieuze overwegingen noodgedwongen moest onderbreken, markeerde zij waar ze was gebleven door haar leesbril tussen de betreffende pagina’s te voegen. Zo zou zij de passage later gemakkelijk terug kunnen vinden.

En eenieder die geïnteresseerd is in middeleeuwse handschriften kan ik Kidds blog Medieval Manuscripts Provenance overigens van harte aanbevelen.


Meer lezen?

  • Sara van Dijk en Matthias Ubl, Vergeet me niet: Portretten uit de Renaissance (Amsterdam 2021), pp. 207-10 (over Quinten Massijs’ portret).
  • Peter Kidd. “Evidence of Medieval(?) Reading-Glasses (Midweek Miscellany 5).” Medieval Manuscripts Provenance, 3 december 2014 [online]
  • Peter Kidd. “Evidence of Another Pair of Medieval Reading-Glasses, in Brooklyn.” Blog Medieval Manuscripts Provenance, 2 oktober 2015 [online]
  • Hanneke van Asperen. Silver Saints: Prayers and Badges in Late Medieval Books (Turnhout 2021), p. 6 (over Ms 12082, maar summier).
  • Herman Mulder en Jan Deschamps. Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave), aflevering 5 (Brussel 2002), pp. 17-19 (over Ms 12082).
  • Erik Kwakkel. “Medieval glasses (2): hidden in a book.” Tumblr (geraadpleegd op 6 december 2021) [online]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Back to Top