Veelvoud en variatie in Scheut

In het voorgaande blogartikel schreef ik twee 15de-eeuwse loodtinnen bedevaartinsignes toe aan de cultusplaats Scheut. Dit lijken weinig overgeleverde exemplaren voor een bedevaart van naam en faam als Scheut. Maar pelgrims kochten er zeker een veelvoud van deze twee en er was ongetwijfeld een grote variatie in aanbod. De kwetsbare loodtinnen souvenirs bleven echter fragmentarisch bewaard, zoals ik ook in eerdere artikelen over insignes al eens benadrukte. Bovendien was de insigneproductie in Scheut niet beperkt tot gegoten exemplaren. In Scheut konden pelgrims bijvoorbeeld ook kleine gestanste insignes van Maria aanschaffen. Deze bleven nog sporadischer bewaard, maar er zijn veel sporen van terug te vinden.

Variatie in technieken

Het Mariabeeld heeft een prominente plaats op de gegoten insignes. De moeder Gods neemt een groot deel van het beeldoppervlak in beslag. Dat is niet zo vreemd. Pelgrims kwamen haar tenslotte bezoeken in Scheut. Maar het Mariabeeld is niet het meest typerende beeldelement van de insignes. Dat zou immers niet voldoende zijn voor het insigne om herkenbaar te zijn als Scheut. Ook in andere plaatsen konden pelgrims zich richten tot Mariabeelden. Insignes behoefden daarom aanvullende onderdelen, naast tekst, om herkenbaar te zijn.

Bedevaartinsigne van Ons Vrouwe van Gratie, Scheut, c. 1500, verguld, c. 30 mm. British Museum, Britain, Europe & Prehistory, 1855,0625.23. (c) Trustees of the British Museum. Photo by the author

Typerende beeldaspecten van de insignes zijn de nis op de boomstronk, de twee flankerende figuren met banderollen en het crucifix. Precies deze karakteristieken zien we ook op een piepklein insigne, bewaard in het British Museum.

Het Mariabeeld staat ook hier in een nis. De stam met daarop de nis loopt ook hier naar boven toe wijd uit, zoals de brede stronk op de gegoten insignes. Boven de nis is eveneens een crucifix zichtbaar. Zoals op de gegoten insignes flankeren een knielende man (links) en een vrouw (rechts) Maria. Beide figuren houden wederom een punt van een banderol tussen hun gevouwen handen. Het insigne is te klein om de tekst goed te kunnen lezen, maar ook hier lijken de woorden ‘maria’ and ‘gratia’ te staan. Opnieuw gaat het om een insigne uit Scheut, ook al staat de naam van de cultusplaats nergens te lezen.

Afdrukken in de marge

Dergelijke kleine, gestanste insignes bleven helaas nog minder goed bewaard dan de grotere en stevigere gegoten exemplaren. Ik ken alleen het gestanste insigne in het British Museum. Maar rond het midden van de 15de eeuw bevestigden mensen de kleine gestanste souvenirs vaak in hun religieuze boeken. Daaruit werden ze geregeld verwijderd, maar sporen ervan komen geregeld aan het licht.

In zijn boek Pilgrims souvenirs and secular badges (1998) beeldde de archeoloog en insigne-expert Brian Spencer een foto af van een onbeschreven pagina in een middeleeuws manuscript. Spencer zag het boek op een veiling van Sotheby’s in 1985. Op een verder lege pagina in het geveilde boek zitten de afdrukken van enkele tientallen insignes. Blijkbaar waren deze ooit op de tegenoverliggende bladzijde genaaid. Helaas werd die pagina verwijderd, mogelijk toen de eigenaars het boek opnieuw lieten inbinden. Nu herinneren slechts de afdrukken nog aan de insignes.

Desalniettemin geven de sporen veel informatie over de verdwenen insignes. Sommige insigne-afdrukken zijn zo scherp dat de voorstellingen herkenbaar zijn. Een rond insigne van Scheut maakte een dergelijke, duidelijke afdruk. Alle typerende beeldaspecten van Scheut zijn goed te onderscheiden, zoals de nis op de smalle stam, het crucifix en de flankerende figuren met banderollen.

Afbeeldingen in de marge

Ook al is er tot nu toe maar één van bekend, en een afdruk, de gestanste insignes werden wel afgebeeld. Verluchters in Vlaanderen, vooral in Brugge en Gent, waren beroemd vanwege hun illusionistische randschilderingen. Ze schilderden objecten in de marges alsof de voorwerpen daar uitgestald liggen. Vaak gaat het om bloemenmarges, maar ook randen met religieuze insignes komen voor. Vooral in bijzonder luxueuze religieuze boeken. Hierin beeldden de schilders insignes af alsof ze op de pagina liggen of daaraan zijn vastgenaaid.

Meester van het Eerste Gebedenboek van Maximiliaan (c. 1444-1519) en medewerkers, getijdenboek van koningin Isabella de Katholieke, c. 1500, inkt, tempera en goud op vellum, 225 x 152 mm (codex). The Cleveland Museum of Art, Leonard C. Hanna, Jr. Fund 1963.256, fol. 184r. Bron: Cleveland Museum of Art

Een van deze bijzondere boeken met een insignemarge is het schitterende getijdenboek van koningin Isabella de Katholieke in het Cleveland Museum of Art. Rond een gebed tot de heilige Nicolaas schilderde de verluchter een rand met insignes op een lichtblauwe ondergrond. Tussen de zilveren en vergulde tekens – en een plaatje met de Vera Icon – zit ook een tweetal uit Scheut.

Variatie in vormen

Margedecoratie, detail. Bron: Cleveland Museum of Art

In de insignemarge komen twee insignemotieven voor die geïnspireerd zijn op de pelgrimstekens uit Scheut. Het eerste, een rond insigne, zit in de buitenmarge van het gebed, rechts. Het vergulde pelgrimsteken lijkt wel een kopie van het gestanste bedevaartssouvenir uit Scheut, zoals dat in het British Museum.

Margedecoratie, detail. Bron: Cleveland Museum of Art

Het tweede is een langwerpig insigne, afgebeeld in de binnenmarge links. Ook dit is geschilderd alsof het om een verguld insigne gaat. Betekent dit geschilderde motief nu dat pelgrims in Scheut ook gestanste insignes met een langwerpige vorm konden kopen? Dat is mogelijk is, maar het is tegelijkertijd denkbaar dat de verluchter in insignevormen wilde variëren en daarom de ronde vorm van het model aanpaste. Zo kon de schilder een afwisselende rand creëren. Zo lang langwerpige insignes uit Scheut niet zijn teruggevonden, blijft het onzeker of deze echt bestonden.

De verluchters die werkzaam waren aan het getijdenboek van koningin Isabella, schilderden ook insignemarges in andere religieuze boeken. Ook in deze marges komen insignes van Scheut voor. Sommige zijn zilverkleurig, anderen verguld. Sommigen zijn rond, anderen langwerpig. Hoewel de variatie mogelijk aan de fantasie van de verluchter(s) ontsproot, maken de afbeeldingen wel duidelijk dat de bedevaartplaats Scheut een grote bekendheid had. De gestanste insignes circuleerden in groten getale, waardoor ze ook als inspiratie dienden voor verluchters in Vlaanderen.


Meer lezen?

  • Hanneke van Asperen, “Our Lady of Grace at Scheut: Pilgrimage Cult and Pilgrims’ Badges.” Medieval Low Countries 7 (2020). [Brepols]
  • Hanneke van Asperen, Pelgrimstekens op Perkament: Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530). Nijmeegse Kunsthistorische Studies 16 (Ede 2009). [PDF]
  • Brian Spencer, Pilgrim souvenirs and secular badges. Medieval Finds from Excavations London 7 (Londen 1998, rep 2010).

Ik schreef vaker blogteksten over insignes, ook over de afdrukken die deze achterlieten in handschriften. Onderwerpen van blogartikelen zijn bijvoorbeeld sporen van insignes in een getijdenboek van een familie die protestant werd in de 16de eeuw, en herkenbare afdrukken in de Loftie Hours, maar ook een boek waarin insignes bewaard bleven. Dat laatste is uitzonderlijk.

Insignes in handschriften waren tevens het onderwerp van mijn boek Pelgrimstekens op perkament dat binnenkort in het Engels zal verschijnen onder de titel Silver Saints.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top