Pelgrimstekens in boeken

Twee jaar terug kwam er een bijzonder handschrift met ingenaaide pelgrimstekens op de markt. Terecht wees het verkopende antiquariaat erop hoe bijzonder bewaarde pelgrimstekens in boeken zijn. Toch hebben ook boeken waaruit insignes werden verwijderd, grote waarde. De sporen laten zien hoe mensen hun boeken gebruikten en aanpasten.

Op een gelinieerde, maar onbeschreven pagina in een middeleeuws boek zijn zes kleine metalen pelgrimstekens bevestigd. Ze zijn verzameld in de rechterbovenhoek van het blad en met groen draad aan het perkament vastgemaakt. De verzameling bevat ook een kleine geschilderde afbeelding van het gelaat van Christus met een rode nimbus.
Blanco pagina met insignes, in een getijdenboek uit de regio van Angers, perkament, 1450-1475, h. 173-178 mm, Les Enluminures, TM 922, f. 10r. Bron: Textmanuscripts

Ingenaaide pelgrimstekens in boeken

Uitzonderlijk aan het te koop aangeboden handschrift was niet de verluchting. Veel miniaturen waren eruit verwijderd. Voorts was het handschrift verre van compleet. Kijk hier voor een uitvoerige beschrijving van het handschrift.

Bijzonder aan het getijdenboek waren vooral de zeven bewaarde pelgrimstekens. Eén zat vastgenaaid op een leeg blad aan het begin van het handschrift. Zes anderen zaten op een leeg blad na het derde uur (de lauden) van de Mariagetijden. De verzameling bevatte zilveren en vergulde pelgrimstekens, afkomstig uit Notre-Dame-de-Cléry, Larchant en Angers. Daarbij was een kleine geschilderde afbeelding gevoegd met het gelaat van Christus. Door herhaaldelijke aanraking is een deel van het gezicht weggesleten.

Een ander beroemd voorbeeld van een getijdenboek met 23 ingenaaide pelgrimstekens bevindt zich in de KB Nationale Bibliotheek. De collectie is de grootste, nog bewaard gebleven verzameling van pelgrimstekens in een handschrift. Dit maakt het getijdenboek uniek, maar de insignes zaten niet altijd op dezelfde plaats. Ze zijn ooit los gehaald, waarschijnlijk in de negentiende eeuw. De toenmalige eigenaar verzamelde de insignes op een pagina achter in het boek. Ik reconstrueerde de situatie in een artikel in de catalogus Zuid-Nederlandse Miniatuurkunst (2018, pp. 304-05).

Sporen van pelgrimstekens

Handschriften met insigne-afdrukken zijn talrijker dan de boeken met insignes nog aanwezig. Derhalve leveren ze waardevolle informatie die niet altijd voortvloeit uit de zeldzame boeken met pelgrimstekens er nog in. Zo wordt uit de boeken met sporen duidelijk dat het innaaien van insignes in de late middeleeuwen gangbaar was, vooral in Frankrijk en de Lage Landen. Helaas zijn manuscripten met afdrukken en naaigaatjes niet altijd gemakkelijk te achterhalen. Catalogi van bibliotheken en musea vermelden de tekenen van gebruik namelijk niet altijd. Gelukkig neemt de aandacht voor gebruikssporen wel toe.

Toevallig struikelde ik over een recent blogbericht op de website van het digitaliseringsproject Bibliotheca Philadelphiensis. In het stuk beschrijft Nicholas Herman de eigendomskenmerken en de gebruikssporen van een middeleeuws getijdenboek. In het handschrift zit een afdruk van een insigne. Gedetailleerde informatie over het handschrift vind je hier.

Een pagina in een middeleeuws getijdenboek heeft geïllustreerde marge. Het blad is verder leeg. Onder de verluchte marge zit een afdruk van een klein, bustevormig pelgrimsteken dat ooit met draad aan het perkament van het boek bevestigd was.
Pagina met een afdruk van een buste-vormige insigne en naaigaatjes, in een getijden- en gebedenboek, noorden van Frankrijk, midden vijftiende eeuw, Philadelphia Museum of Art, Department of Prints, Drawings, and Photographs, Ms 1945‑65‑11, p. 34. Bron: BiblioPhilly

Pelgrimsteken met Christus of een heilige

Meestal resteren van insignes alleen de naaigaatjes en een afdruk van de omtrek. Ook in het handschrift in Philadelphia is uitsluitend de globale vorm van het insigne te zien. Herman schrijft:

As is evident from the pattern left on the page, it consisted of a haloed head and bust, possibly representing Christ.

– Nicholas Herman, BiblioPhilly 2019

Detail van een pagina toont een afdruk van een buste-vormige pelgrimsteken. Het insigne zelf werd verwijderd.
Afdruk van een pelgrimsteken, in het getijden- en gebedenboek Philadelphia 1945-65-11. Bron: BiblioPhilly

Het zou inderdaad om een insigne van Christus kunnen gaan, maar andere mogelijkheden liggen voor de hand. De bustevorm duidt op een bedevaartplaats waar de relieken van een heilige in een speciaal vervaardigd reliekhoofd werden bewaard. Dergelijke bedevaartplaatsen waren legio aan het einde van de vijftiende eeuw. Saint-Quentin en Saint-Antoine-l’Abbaye zijn opties. Deze plaatsen vielen binnen het bereik van de boekeigenaar. Het getijdenboek in Latijn en Frans werd immers geschreven voor gebruik in het noorden van Frankrijk.

In het perkament van een getijdenboek in de Bibliothèque de l'Arsenal toont de afdruk van een bustevormig pelgrimsteken.
Afdruk van een pelgrimsteken, h. 21 mm, in een getijdenboek, vijftiende eeuw, Bibliothèque de l’Arsenal, Parijs, Ms 641 réserve. Bron: Gallica BnF

Het meest doet de vorm denken aan afdrukken van insignes in een getijdenboek in de Bibliothèque de l’Arsenal (Ms 641 réserve). Klik hier voor een beschrijving en afbeeldingen van het volledige handschrift. Dit getijdenboek werd geschreven in het Frans voor gebruik in Vlaanderen.

In het laatstgenoemde getijdenboek prijken, op een leeg blad voorafgaand aan de tekst, de impressies van ongeveer 25 insignes. Deze verzameling omvatte dus meer objecten dan de bewaarde collectie in het getijdenboek in de KB Nationale Bibliotheek. Hoewel alle insignes weg zijn, bleven hun sporen zichtbaar. En uit de afdrukken blijkt dat de insignes verschillende vormen hadden. Tussen de ronde, ruitvormige en vierkante exemplaren zitten twee bustevormige van ongeveer 21 mm hoog.

Persoonlijk boekgebruik

De afdruk in het getijdenboek van het Philadelphia Museum of Art geeft waardevolle informatie over boekgebruik. Op de tegenoverliggende pagina beginnen namelijk de Mariagetijden. Dit was een essentieel element van elk getijdenboek en een van de meest geliefde onderdelen. Mogelijk wilde de boekeigenaar de Mariagetijden extra nadruk geven. Met het insigne maakte deze het makkelijker om de beginpagina terug te vinden.

Vaker was het eerste uur van de Mariagetijden de plaats om een of meer insignes te bevestigen. Dit constateerde ik in Pelgrimstekens op perkament (p. 128). Er zijn althans veel vergelijkbare gevallen, zoals het Van Alphen getijdenboek (Walters Art Museum, Ms W.782, f. 15r). In dit boek bleef een insigne-afdruk bewaard onder de tekst van de metten. Een ander voorbeeld is een getijdenboek in Museum Catharijneconvent (Ms BMH h63, f. 16v). In dit laatste zitten afdrukken en naaigaatjes van 2 insignes onder de miniatuur die aan de metten voorafgaat.

Op dit detail van het voornoemde getijdenboek is de margeverluchting gedeeltelijk weggesleten, waarschijnlijk vanwege herhaaldelijke aanraking.
Weggesleten margeverluchting in het getijden- en gebedenboek Philadelphia 1945-65-11, p. 35. Bron: BiblioPhilly

Klaarblijkelijk werd het metalen plaatje in het getijdenboek in Philadelphia als paginamarkering voor de metten gebruikt. Slijtage in de marge van de miniatuur op de tegenoverliggende pagina bevestigt dat de metten een favoriete passage waren. De slijtage zit niet alleen op de plaats waar het insigne de verluchting raakte. Iemand heeft zijn duim zo vaak over de rand van dit blad laten glijden dat de decoratie op verschillende plaatsen is weggesleten.

Gebruikssporen in boeken

Soms leveren sporen in boeken meer informatie dan wanneer de pelgrimstekens bewaard bleven. De sporen laten zien dat mensen hun religieuze insignes koesterden. Bovendien geven ze aanwijzingen hoe mensen hun boeken gebruikten en aanpasten.

Religieuze boeken werden niet van A tot Z gelezen. Mensen selecteerden passages en gebeden die voor hen van belang waren. Soms gaven boekeigenaren deze onderdelen meer nadruk door er iets bij te schrijven. Soms bereikten ze dit door een pelgrimsteken aan de pagina vast te maken. Het insigne hielp de eigenaar om het betreffende gebed in het boek terug te vinden. Per slot van rekening waren boeken niet gepagineerd of voorzien van een inhoudsopgave. De gebruikssporen laten soms zien naar welke passages de voorkeur uitging. Ook al resteert slechts een afdruk, pelgrimstekens geven altijd een kijkje in het persoonlijk gebruik van boeken.


Zie ook mijn andere publicaties over insignes in boeken, bovenal mijn boek Pelgrimstekens op Perkament, en daarnaast:

  • Nicholas Herman, “Traces of use (and a Pilgrim’s badge!) in a well-traveled Book of Hours.” BiblioPhilly, Bibliotheca Philadelphiensis, 14 juni 2019. [online]
  • Emily Runde, “Badges of Devotion.” Textmanuscripts, Les Enluminures, 5 april 2017. [online]
  • “Getijdenboek met pelgrimstekens.” Website KB Nationale Bibliotheek, Thema’s: Middeleeuwse handschriften: Meer uit de Middeleeuwen. [online]
  • Hanneke van Asperen, “Pelgrimage, Insignes en Handschriften.” In Zuid-Nederlandse Miniatuurkunst: De mooiste verluchte handschriften in Nederlands bezit, ed. Anne-Margreet W. As-Vijvers en Anne S. Korteweg (Zwolle 2018): 300-09.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top