Pelgrims in de kerststal

Bij de kerst horen middeleeuwse miniaturen van een kerststal. Gelukkig hoef je daar nooit lang naar te zoeken. Zo bevindt zich in de collectie handschriften van The British Library een getijdenboek uit de zuidelijke Nederlanden met een kerstvoorstelling. De miniaturen van het eerste en tweede uur van de Mariagetijden zijn meestal de Annunciatie en de Visitatie. In dit boek ontbreken deze helaas, maar het derde uur opent, zoals gebruikelijk, met een miniatuur van de geboorte van Christus. De weergave van de scène is redelijk standaard: Maria knielt in gebed voor haar zoon. De voorstelling heeft echter een opvallend detail: op de vloer van de kerststal liggen een tas en staf zoals reizigers, vooral pelgrims, bij zich hadden.

Geboorte van Christus met pelgrimsattibuten, miniatuur in een getijdenboek, zuidelijke Nederlanden, c. 1500. The British Library, Sloane Ms 2916, fols. 45v-46r. (c) The British Library Board. Bron: Catalogue of Illuminated Manuscripts

Maria als pelgrim

De pelgrimsstaf en -tas behoren tot de vaste attributen van de heilige Birgitta van Zweden. Birgitta was bekend om haar visioenen waarin zij ook getuige was geweest van de geboorte van Christus. Deze Revelationes had zij op schrift gezet. Ze lagen aan de basis van de kerstvoorstellingen zoals wij ze kennen. Vanwege het verband tussen het kerstverhaal en de Revelationes zouden de staf en tas in de miniatuur naar Birgitta van Zweden kunnen verwijzen. De heilige zelf ontbreekt echter. Bovendien zijn geen andere objecten of aanwijzingen die expliciet naar haar verwijzen, ook niet in de rest van het getijdenboek, voor zover ik nu kan overzien.

Met de positionering van de attributen lijkt eerder Maria zelf als reiziger te zijn voorgesteld. Dat was ze eigenlijk ook. Ze had immers haar vertrouwde omgeving moeten verlaten om terug te keren naar de geboortegrond van Jozef, Bethlehem. Daar zou Christus geboren worden, niet in Nazareth waar Maria te horen had gekregen dat zij een kind zou krijgen.

Geboorte van Christus, detail. Bron: Catalogue of Illuminated Manuscripts

Na de geboorte moesten Maria en Jozef weer op reis, toen Herodes de opdracht gaf tot de moord op alle kleine jongetjes in de wijde omtrek. De vlucht van de heilige familie voor Herodes is ook vaak onderwerp in de schilderkunst. Jozef, Maria en Jezus werden sowieso vaak afgebeeld in de late middeleeuwen. De leek spiegelde zich immers graag aan het geïdealiseerde gezinsleven van de heilige familie.

Meer nog dan reizen leggen de staf en tas de link met bedevaart. Rond 1500, toen het getijdenboek in The British Library ontstond, waren de tas en staf onlosmakelijk verbonden met pelgrimage. Met de attributen lijkt de knielende Maria wel voorgesteld als een pelgrim op haar eindbestemming. Ze heeft haar tas en staf neergelegd en knielt voor het object van verering, hier het Christuskind. Na haar zouden de herders volgen en, nog later, de koningen.

Boek en eigenaar

Het getijdenboek heeft maar liefst 9 bladvullende miniaturen. Daarnaast hebben de tegenoverliggende pagina’s gedecoreerde initialen. De randen rondom de openingspagina’s van de belangrijkste onderdelen zijn gevuld met illusionistische voorstellingen van bloemen tegen een gekleurde achtergrond. Dergelijke trompe-l’oeil schilderingen zijn typisch voor de zuidelijke Nederlanden rond 1500. Sommige teksten wijzen op een productieplaats in Picardië.

Gekruisigde Christus, miniatuur in een getijdenboek, zuidelijke Nederlanden, c. 1500. The British Library, Sloane Ms 2916, fols. 20v-21r. (c) The British Library Board. Bron: Catalogue of Illuminated Manuscripts

In de marges is bovendien herhaaldelijk hetzelfde wapen te zien, bijvoorbeeld naast de miniatuur met de knielende Maria en onder een andere met de gekruisigde Christus. Daar staan ook de motto’s ‘dieu en aide’ en ‘jey espere en dieu’. Helaas is de eigenaar van de deviezen volgens de catalogus van The British Library niet geïdentificeerd.

Op weg naar de kerststal

Opvallend is de plaats van het wapen in de miniatuur met de geboorte. Het is direct naast Maria afgebeeld, alsof de eigenaar zich via Maria, of met haar hulp, tot het kind richt.

Geboorte van Christus met pelgrimsattibuten, detail. The British Library, Sloane Ms 2916, fols. 45v-46r. (c) The British Library Board. Bron: Catalogue of Illuminated Manuscripts

Wellicht zijn de pelgrimsattributen, prominent op de voorgrond, ook bedoeld als aansporing voor de gelovige om zelf de staf op te nemen. De gelovige kon Christus vereren vanuit huis met behulp van het boek. Teksten en miniaturen hielpen daarbij. In gedachten kon de toeschouwer de reisstaf opnemen en zich verplaatsen naar Bethlehem, zoals Maria had gedaan. Een andere mogelijkheid om met Jezus en Maria in contact te komen, was om fysiek op weg te gaan. Bedevaartplaatsen van Christus, en vooral Maria, waren legio in de late middeleeuwen.

Welke vorm de gelovige ook koos, met de staf en de tas lijkt de miniatuurschilder de beschouwer bij de voorstelling te betrekken. De verluchter beeldde Maria en Jozef hier af als pelgrims in de kerststal, wellicht om zo ook de gelovige dagelijks tot voorbeeld te zijn.


Deze post is gebaseerd op een kort artikel met de titel ‘Pilgrims at the Nativity’ dat ik jaren terug plaatste op LinkedIn.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top