Middeleeuwse draagtekens in een digitale wereld

Middeleeuwse draagtekens, of insignes, zijn massaproducten. Ik schreef er al vaker over, bijvoorbeeld hier en hier. De kleine broche-achtige voorwerpen waren een Europa-breed fenomeen. Mensen van Italië tot het noorden van Scandinavië, van Polen tot Groot-Brittannië, liepen rond met insignes op hun kleding. Deze massaal geproduceerde en vaak teruggevonden voorwerpen leveren dankbare data voor digitale projecten over de middeleeuwen. Omdat het om middeleeuwse massaproducten gaat, worden de draagtekens zelfs big data genoemd. Toch zijn teruggevonden insignes altijd maar een fractie van de massa die ooit vervaardigd is. Big data met een kanttekening dus. Desalniettemin zijn middeleeuwse draagtekens na hun introductie in de digitale wereld nauwelijks meer weg te denken. Elk digitaliseringsproject levert een eigen bijdrage aan een beter begrip van de middeleeuwse cultuur.

Onzichtbaarheid

Loodtinnen draagteken met een gevleugeld fallusdier
Gevleugeld fallusdier, gevonden op de Garenmarkt, Leiden, loodtin, tweede helft 14de eeuw, Erfgoed Leiden en Omstreken, V158.001. Bron: Erfgoed Leiden

Het zwakke punt van de middeleeuwse draagtekens is hun onzichtbaarheid. Ze zijn klein en donker, vaak beschadigd, en de voorstelling is niet altijd meteen duidelijk. De objecten laten zich alleen met zorg naar een groot publiek vertalen. Als gevolg daarvan zijn ze niet (of maar weinig) te vinden in de vaste opstelling van musea. Meestal bevinden ze zich in depots en in privé-collecties.

Tijdens de tentoonstelling Sign of the Times wist het Zeeuws Museum de interesse van een breed publiek te wekken voor insignes. Het museum in Middelburg liet zien dat de kleine tekens zich uitstekend lenen voor meer traditionele presentatievormen. Belichting en opstelling zijn daarbij van wezenlijk belang. En juist daar schort het soms aan. Als hulpmiddel ontwikkelde Amy Jeffs daarom een gids voor het tentoonstellen van middeleeuwse insignes. De richtlijnen zijn te vinden op de website van het project ‘Medieval Badges’ van de University of Waterloo. Hier verzamelt de projectleider Ann Marie Rasmussen informatie over insignes, van wetenschappelijk onderzoek tot educatief materiaal.

De digitale wereld

Middeleeuwse draagtekens zijn beperkt aanwezig in traditionele opstellingen. Lijnrecht daartegenover staat hun opmars in de digitale wereld. Het database-project Kunera van de Radboud Universiteit Nijmegen maakt sinds 2002 een grote hoeveelheid van draagtekens voor een breed publiek toegankelijk. Kunera digitaliseerde in de afgelopen jaren tienduizenden draagtekens met allerlei voorstellingen. Hiermee kwam er voor het eerst aandacht voor de big-data kant van massa-geproduceerde insignes.

Detail van een middeleeuws handschrift met een gehistorieerde inititaal C met daarin de heilige Cunera
Kunera van Rhenen, initiaal in een getijdenboek van de KB Nationale Bibliotheek, Ms 131 G 4, en tevens logo van het database-project Kunera, Radboud Universiteit Nijmegen.

De koppeling van insignes in Kunera aan een geografisch informatiesysteem was een gouden greep. Getoond op een geografische kaart maken de vindplaatsen de brede verspreiding van draagbare insignes in een oogopslag zichtbaar. Het hoeft niet te verbazen dat Kunera inmiddels is uitgegroeid tot een veel gebruikt hulpmiddel. Zowel wetenschappers als geïnteresseerde leken maken gebruik van de database, voor onderzoek, maar ook voor nieuwe digitalisatie-projecten.

Recente digitaliseringsprojecten

Het monnikenwerk dat aan de basis ligt van Kunera, vormde het vertrekpunt voor andere online projecten. Steeds meer musea en andere instellingen beseffen dat loodtinnen draagtekens zich door hun hoeveelheid perfect lenen voor digitale presentaties over de middeleeuwse leefwereld.

Verschillende middeleeuwse draagtekens uit de collectie van het British Museum
Selectie van tinloden insignes in de collectie van het British Museum en uitgangspunt van het project Digital Pilgrim, University of Cambridge. Bron: Digital Pilgrim

De University of Cambridge initieerde het indrukwekkende Digital Pilgrim. Dit project bestaat uit twee componenten in verschillende stadia van ontwikkeling. Enerzijds richt het zich op close reading: Met 3D scans van superieure kwaliteit kunnen middeleeuwse draagtekens uit de collectie van het British Museum van alle kanten worden bekeken. Hiervoor hoeft het voorwerp het museumdepot of de vitrine niet eens meer te verlaten. Een mooi voorbeeld is dit pelgrimsteken uit Amiens. Met deze scans kan de gebruiker op het insigne inzoomen, verder dan met het blote oog mogelijk is.

De tweede component van Digital Pilgrim richt zich op de big-data kant van middeleeuwse draagtekens. Het plan is enerzijds om Britse insigne-vondsten op een kaart van Groot-Brittanië uit te zetten. Anderzijds komt er een kaart van Europa met pelgrimstekens uit Groot-Brittanië, zoals Canterbury. Relevante insignes in Kunera krijgen hierin ook een plaats.

Tot slot heeft het project Veronica Route van de Università Cattolica del Sacro Cuore te Milaan Kunera omarmd. Voor hun database van Veronica-afbeeldingen maakt ook Veronica Route graag gebruik van de big data van de Radboud Universiteit Nijmegen. Derhalve bevinden zich tussen de talrijke geschilderde, gesneden en gebeeldhouwde Veronica-voorstellingen veel tinloden insignes.

Portable Antiquities

Loodtinnen draagteken van een beurs aan een riem met een dolk daarin gestoken, gedocumenteerd door het digitaliseringsproject PAN
Draagteken van een riembeurs met klotendolk, gevonden in ‘s-Hertogenbosch, loodtin, h. 23 mm, particuliere collectie, PAN-00013297. Bron: PAN

Digital Pilgrim en Veronica Route borduren niet alleen voort op het werk van Kunera, maar ook op anderen. Onvolprezen is het Britse Portable Antiquities Scheme. Hierin worden bodemvondsten van privépersonen in Engeland en Wales gedocumenteerd. Het gaat niet alleen om draagtekens, maar om allerlei vondsten gedaan in Engeland en Wales. Om de talrijke vondsten te beoordelen en de informatie vast te leggen, werken het British Museum en Amgueddfa Cymru – National Museum Wales samen.

In navolging van dit succesvolle project is een Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) opgestart in een poging om ook de melding van losse bodemvondsten in Nederland te stimuleren. Voor de determinatie van insignes werkt PAN nauw samen met Kunera. Overigens is ook Kunera ooit gestart vanuit dezelfde wens om de waardevolle, maar ook vluchtige, gegevens over insignes te documenteren en te behouden.

Meer digitale archeologie

Natuurlijk heeft Kunera op haar manier graag gebruik gemaakt van de data van anderen. Kunera heeft altijd kunnen groeien vanwege de vondstmeldingen van privépersonen en archeologische diensten. En net als de Radboud Universiteit en de University of Cambridge zien ook archeologische diensten de mogelijkheden van online presentatie. Een mooi voorbeeld van een vondstcomplex online is Below the Surface.

Screenshot van de digitale tijdlijn op de website Below the Surface met vondsten die dateren van rond 1500 waaronder een loodtinnen draagteken
Screenshot van de tijdlijn van vondsten op de Noord-Zuidlijn, gepresenteerd op de website Below the Surface.

Voor de aanleg van de Noord-Zuidlijn in Amsterdam moesten grote delen van de rivierbedding van de Amstel worden drooggelegd. Amsterdam bleek een 21ste-eeuwse versie van 19de-eeuws Parijs. Toen daar in de jaren 1860 de Seine werd uitgebaggerd, kwamen insignes en andere kleine metalen voorwerpen boven water. Hetzelfde gebeurde in Amsterdam:

De opgravingen in de Amstel produceerden een waterval aan vondsten, circa 700.000.

– “Inleiding: Het archeologisch project van de Noord/Zuidlijn.” Below the Surface.

Van tol tot schelp

De Amsterdamse vondsten zijn uitgezet op een digitale tijdlijn die zich niet tot de middeleeuwen beperkt. Tussen de meest recent gedateerde vondst, een tol uit 2005, en pre-historische schelpen bevinden zich de meest uiteenlopende objecten. Veranderingen in materiële cultuur worden hierdoor snel inzichtelijk. Materialen, zoals plastic, verschijnen, terwijl anderen in onbruik raken. Voorwerpen doen hun intrede en verdwijnen weer, zoals tinloden insignes.

De digitale tijdlijn Below the Surface maakt door middel van de archeologische vondsten een dwarsdoorsnede van Amsterdam door de tijd. De archeologische dienst van Amsterdam doet online wat het Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam (BOOR) bewerkstelligde met De Tijdtrap, een permanente tentoonstelling in de Markthal.

De website Below the Surface is prachtig vormgegeven. De tijdlijn was overzichtelijker geweest als de objecten voorzien waren geweest van een identificatie. Nu staat bij de foto alleen een vondstnummer, terwijl de overige informatie pas verschijnt na een muisklik. Bovendien is het niet mogelijk om gericht te zoeken of groepen voorwerpen te selecteren. Desalniettemin is Below the Surface een mooie manier om een schat aan archeologische vondsten onder de aandacht van een breed publiek te brengen. Daarnaast is de applicatie waarmee sitebezoekers een vitrine kunnen maken, een speelse toevoeging die uitnodigt tot het maken van creatieve collages.

Digitale draagtekens

De digitale middeleeuwen zijn niet zo paradoxaal als wellicht lijkt. Zoals uit bovenstaande mag blijken gedijen middeleeuwse draagtekens in de digitale wereld vanwege hun alomtegenwoordigheid. De hier opgesomde voorbeelden zijn slechts een kleine greep uit recente digitale presentaties waarin insignes een rol spelen. En de verschillende uitvoeringen vullen elkaar wonderwel aan, omdat elk zijn eigen accenten legt. De een focust op een land of regio, de ander op een voorwerp of een specifiek vondstcomplex. Iedere nieuwe analyse van digitale data, geleverd door loodtinnen draagtekens, leidt tot nieuwe inzichten in de wereld van de middeleeuwen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top