Meer sporen van Aardenburg

In mijn vorige blogpost identificeerde ik voor het eerst een gestanst insigne uit Aardenburg. En zoals te verwachten, leidt een ontdekking tot meer ontdekkingen. Met de identificatie van het gestanste insigne kan ik (sporen van) insignes in middeleeuwse handschriften als Aardenburg aanwijzen.

‘Teeckenen’ van Aardenburg

De kerkrekeningen van Aardenburg vermelden de verdiensten van de verkoop van het zilveren en vergulde insignes:

Ontfanck van vergulden ende zelveren teeckenen vander prente van onsze lieue vrouwe beilde gheordoniert omme die deuotie vanden pilgreme.

– Vorsterman van Oyen 1889, p. 68

De kerk verkocht veel van deze vergulde en verzilverde tekenen, en toch is er maar één bewaard gebleven. Het bevindt zich in het British Museum.

Gestanst insigne van Maria van Aardenburg met de tekst ‘ardenb’, verguld zilver, ca. 20 mm. Londen, British Museum, Britain, Europe & Prehistory. 1855,0625.29. Bron: British Museum collection online. © The Trustees of the British Museum

Het British Museum heeft een unieke collectie van een tiental gestanste zilveren en verguld zilveren insignes. Eerder identificeerde ik er al een als een insigne uit Scheut (bij Brussel). Stuk voor stuk verkeren ze in een perfecte staat, op enkele ingeslagen gaatjes na, waarmee ze vastgezet konden worden op een ondergrond van stof of perkament. Hoogstwaarschijnlijk zaten de insignes in het British Museum ook ooit vast aan het perkament van religieuze boeken. Het zou verklaren waarom ze overleefden, terwijl zo veel andere gestanste insignes verloren gingen. Het is bovendien denkbaar dat de boeken, waar de metalen plaatjes uitkomen, zich nu in The British Library bevinden.

Sporen in een boek

Het gestanste insigne van Aardenburg is -nu nog- een uniek exemplaar, maar sporen ervan zijn wel aan te wijzen. Nu we weten hoe de gestanste insignes uit Aardenburg eruit zagen, kunnen we hun afdrukken in middeleeuwse religieuze boeken herkennen.

In een getijdenboek in de openbare bibliotheek van Brugge zit bijvoorbeeld een blanco pagina met daarop ooit 15 insignes.

Blanco pagina met 15 afdrukken in een getijdenboek, Brugge, ca. 1490-1510. Brugge, openbare bibliotheek De Biekorf, Ms 336. Bron: Openbare bibliotheek De Biekorf

De allereerste afdruk, bovenaan links, toont de uiterlijke kenmerken van een gestanst insigne uit Aardenburg, dat wil zeggen rond met Maria in het midden. De tronende figuur is omgeven door een rand van grote puntcirkels. De afdruk heeft zelfs exact dezelfde afmetingen als het exemplaar in het British Museum.

Blanco pagina in een getijdenboek, detail: insigne van Aardenburg, ca. 20 mm. Brugge, openbare bibliotheek De Biekorf, Ms 336. Bron: Openbare bibliotheek De Biekorf

Nog meer sporen

Maar er zijn nog meer sporen van Aardenburg in boeken te vinden. Een vergelijkbare afdruk als die in Brugge zien we in een getijdenboek dat opdook tijdens een veiling in 1985. De archeoloog Brian Spencer publiceerde een foto van de blanco pagina met afdrukken in zijn Pilgrim Souvenirs & Secular Badges (1998).

In dit getijdenboek zaten ooit maar liefst 29 insignes vastgenaaid. De insignes zijn verdwenen en er resteren slechts afdrukken. Desondanks zijn veel van de voorstellingen nog te herkennen is.

Blanco pagina met 29 afdrukken van insignes in een getijdenboek, Zuidelijke Nederlanden, 1460-80, geveild bij Sotheby’s, 26 november 1985, kavel 134. Bron: Spencer 1998

De vijfde afdruk op de derde rij toont een identiek exemplaar. Ook de impressie van het tweede insigne op de tweede rij toont de kenmerken van Aardenburg: de tronende Maria boven op een tekst, en daaromheen een brede rand van puntcirkels. Hier gaat het om een onbekende variant. Het was een groter exemplaar dat ruimte bood aan meer tekst. Mogelijk stond hier de naam Aardenburg voluit.

Breder perspectief op Aardenburg

Ook al verdwenen de insignes vaak, de afdrukken dragen bij aan de kennis over Aardenburg als bedevaartplaats. De verspreiding van de insignes zegt iets over de populariteit van de cultusplaats in de regio van Vlaanderen waar de boeken functioneerden.

Bovendien demonstreren de afdrukken eens te meer dat de overgeleverde originelen slechts een fractie betreffen van het aantal geproduceerde insignes. Dat geldt dubbel en dwars voor de gestanste insignes. Deze kwetsbare varianten overleefden maar zelden de tand des tijds. Dat de sporen in boeken talrijker zijn dan de overgeleverde originelen is illustratief.

De afdrukken laten bovendien zien dat de gestanste souvenirs een andere toepassing hadden dan de gegoten insignes. Pelgrims droegen de gegoten insignes vooral op hun kleding. De gestanste souvenirs waren daarvoor minder geschikt. Ze waren hiervoor simpelweg te kwetsbaar. Ze waren daarentegen uitermate geschikt voor bevestiging in boeken. De dunne, lichte plaatjes beschadigden het perkament nauwelijks en de boekplatten beschermden de fragiele voorwerpen tegen beschadiging en verlies. Dit geeft te denken: maakte men gestanste souvenirs misschien speciaal om in boeken te kunnen bevestigen? Het is iets om te overwegen.


Literatuur

  • Hanneke van Asperen, Pelgrimstekens op perkament: Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530), Nijmeegse Kunsthistorische Studies, 16 (Ede 2009). [pdf]
  • Brian Spencer, Pilgrim Souvenirs & Secular Badges (Londen 1998).
  • G. A. Vorsterman van Oyen, Het Archief van Aardenburg I: Beredeneerde catalogus van de handvesten, rekeningen, enz. uit het tijdperk van de graven van Vlaanderen 1201-1604 (Middelburg 1889).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top