Maria in lood gegoten

In 1174 voltooide Guernes de Pont-Sainte-Maxence zijn Leven van Thomas Becket. Wanneer hij komt te spreken over de ampullen die pelgrims uit Canterbury meenemen, schrijft hij:

Uit Jeruzalem wordt een kruis meegenomen | en van Rocamadour een Maria in lood gegoten | van Santiago een schelp die in lood is gevormd | en nu heeft God aan de heilige Thomas deze ampul gegeven | die door de hele wereld wordt gekoesterd en geëerd.

– Guernes de Pont-Sainte-Maxence, La vie de saint Thomas le martyr, archevêque de Canterbury, ed. C. Hippeau (Genève 1969), p. 205

Dit in lood gegoten insigne toont Maria in een amandelvorm. Ze is gekroond en in haar rechterhand draagt zij een leliescepter. Het kind Jezus zit op haar linkerknie. Langs de rand van het insignes loopt de Latijnse tekst Sigillum Beate Marie de Rocamador, ofwel Zegel van de Zalige Maria van Rocamadour. Het insignes had eens zes oogjes voor bevestiging. Hiervan resteert er slechts een.
Insigne van Maria, Rocamadour, loodtin, h. 64 mm, collectie Familie Van Beuningen, 144. Bron: Stichting Middeleeuwse Religieuze en Profane Insignes

Aartsbisschop Thomas Becket was vermoord in 1170 en heilig verklaard in 1174. De ampullen van Becket die in de tijd van schrijven nog vrij nieuw waren, stonden toen al in een traditie van loden insignes. Die van Rocamadour en Santiago de Compostela waren bekendere exponenten, althans in de ogen van de klerk uit Pont-Sainte-Maxence.

Vanaf die tijd, waarin bedevaartplaatsen in aantal toenamen en mensen steeds vaker op bedevaart gingen, werden meer en meer pelgrimstekens verkocht. Op steeds meer plaatsen. Deze souvenirs worden meestal kortweg ‘tekenen’ genoemd, of signa in het Latijn, een woord dat soms ook op de souvenirs zelf wordt gebruikt.

De pelgrimstekens, goedkoop en herkenbaar, waren gericht op een zo groot mogelijk publiek. Eenieder die een bedevaart had ondernomen, nam graag een tinloden teken mee naar huis. Deze voorwerpen worden dan ook in groten getale teruggevonden tijdens archeologische opgravingen of als toevalsvondsten, vooral in Zeeland, waar vondstomstandigheden gunstig zijn.

De mogelijkheid tot serieproductie was de kern van het succes, en tegelijkertijd het zwakke punt van de insignes. Gemaakt van tin en lood, een goedkope metaallegering met een laag smeltpunt, waren insignes gemakkelijk en snel te produceren en misbruik lag op de loer. Het bleek in de praktijk vaak lastig voor kerkfabrieken om toezicht op de productie te houden, hoewel pogingen daartoe wel ondernomen werden.

Op een vierkant insigne zijn schematisch twee figuren afgebeeld die te herkennen zijn aan hun attributen. Beide dragen een grote sleutel voor zich Het zijn de apostelen Petrus en Paulus. In hun midden is een kruis afgebeeld. Boven hun hoofden langs de rand van het insigne staat tekens die waarschijnlijk letters imiteren maar ze zijn slechts gedeeltelijk leesbaar: misschien een M, een S en een O? Ooit zaten op de vier hoeken oogjes voor bevestiging op kleding maar deze zijn afgebroken.
Insigne van Petrus en Paulus, Rome, loodtin, h. 27 mm, collectie Familie Van Beuningen, 3359. Bron: Stichting Middeleeuwse Religieuze en Profane Insignes

In een pauselijke brief van Innocentius III, gedateerd 1200, wordt de winst uit de verkoop van loden insignes [signis plumbeis] met de voorstelling van Petrus en Paulus, evenals het recht om ze te gieten, volledig toegekend aan de kanunniken van de Vaticaanse basiliek. Excommunicatie dreigt voor hen die de loden tekens van Petrus en Paulus zonder toestemming van het kapittel produceerden. Om het belang van controle te onderstrepen, wordt in de pauselijke brief uitdrukkelijk vermeld dat pelgrims de tekens van lood meenamen om te bewijzen dat zij in Rome geweest waren. De noodzaak om met excommunicatie te dreigen, suggereert dat zich problemen hadden voorgedaan met buitenstaanders die zelf insignes produceerden en verkochten.

Verder lezen?

Klik op deze link voor het volledige artikel in Sign of the Times: Understanding insignia in a world of flux (Zeeuws Museum, 2016). Zie ook mijn andere publicaties over pelgrimstekens.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top