Lijkwade in zijde en zilverdraad

Soms kom je tijdens een onderzoek langs fascinerende voorwerpen. Helaas passen die niet altijd binnen de kaders van de aandachtspunten zoals je die voor jezelf hebt geformuleerd. Ze zijn interessant desalniettemin, of misschien juist wel daarom. Wat mij betreft zijn enkele 17de- en 18de-eeuwse borduurwerken met de lijkwade daarvan een goed voorbeeld. Inmiddels trof ik er verschillende aan, verborgen in een middeleeuws boek, in musea en op een veiling. Elk van deze voorstellingen van de lijkwade is grotendeels gemaakt van zijde en zilverdraad. Opvallend genoeg vertonen de voorstellingen veel punten van overeenstemming met laatmiddeleeuwse insignes met de lijkwade, hoewel periode van vervaardiging, materiaal en techniek totaal verschillen. Deze insignes zijn wel met Turijn in verband gebracht, maar sommigen stammen waarschijnlijk uit Besançon, net als de borduurwerken.

Zijde en zilverdraad

Een zoektocht naar borduurwerk met de lijkwade leverde verschillende varianten op, uit verschillende periodes. Ik noem er een paar: de kleinste, ongeveer 15 cm breed, zit vastgenaaid aan een schutblad voor in een laat 15de-eeuws Delfts getijdenboek.

Toning van de lijkwade, borduursel, bevestigd op het tweede schutblad van een getijdenboek, Delft, laatste kwart 15de eeuw, 191 x 136 mm. New York public library, Manuscripts and Archives Collection, MA 31. Bron: New York Public Library Digital Collections

Ik schreef al meer dan eens over het gebruik om metalen insignes in boeken te naaien. Hier bevestigde de boekeigenaar een klein borduurwerk aan een lege pagina. Het boek werd in Delft gemaakt, maar ging later over in Franse handen. Het borduursel – dat jonger is dan het boek – is daarom waarschijnlijk Frans. In Digital Scriptorium staat hierover dan ook: “suggested to be the Shroud of Besançon”.

Toning van de lijkwade, borduursel. Fine Arts Museum of San Francisco. Bron: Google search

Meest verwant aan het borduurwerk in het Delfse getijdenboek is een borduursel in Fine Arts Museum in San Francisco. In Columbus (Ohio) bood een verkoper een vergelijkbaar geborduurd paneel aan. Opnieuw zien we centraal een bisschop die met de hulp van twee kanunniken de lijkwade omhoog houdt. Tussen hen in staan steeds een kruis- en kromstaf. De borduurwerken met zijde in het Fine Arts Museum en dat van Columbus zijn groter en dus uitvoeriger. Dit betekende ruimte voor meer details. De geestelijken staan op een verhoging. Hierop zien we de doornenkroon met daarin een hart.

Toning van de lijkwade, Italiaans, Frans of Engels. geborduurd, 1600-1800, 14.5″ x 10″. Te koop aangeboden bij Tom Delache, Columbus, 9 oktober 2020. Bron: 1st N Line

Zijde en zilverdraad in de 18de eeuw

Het jongste en tevens meest uitvoerige paneel van de lijkwade in zijde en zilverdraad werd te koop aangeboden op een veiling in Cedar Falls in 2010. De omschrijving ervan in de veilingcatalogus luidde:

AN INTERESTING EMBROIDERED SILK PANEL, DEPICTING THE SHROUD OF TURIN, 18TH CENTURY, ITALIAN. The silk panel centered with a depiction of a Bishop and two clerics holding the Shroud of Turin beneath a silver embroidered canopy with crown finial. Their faces and the shroud image in watercolor. The borders with scrolling foliage and florals worked in colored silk and silver thread. Contained in a glazed gilt frame 16 inches x 20 inches (40.5 x 51 cm).

Jacksons Catalog Archive, 26-27 oktober 2010, lot 1016

Toning van de lijkwade, geborduurd met gekleurd zijde en zilverdraad, en waterverf, 18de eeuw, 40,5 x 51 cm. Cedar Falls, Jackson’s International, veiling 26 oktober 2010, lot 1016. Bron: Jackson’s Catalog Archive

De samensteller van de veilingcatalogus suggereerde een Italiaanse herkomst en identificeerde de wade als die van Turijn. Ook hier omvat een omlijsting van bloemen en ranken de voorstelling van de lijkwade. De plantmotieven, evenals de kleding, gordijnen en lijkwade, zijn geborduurd in zijde en metaaldraad. Alleen de gezichten en de schematische afdruk van Christus’ lichaam zijn steeds aangebracht met waterverf. Misschien gaf de maker met de keuze voor een andere materiaal de bovennatuurlijke status van de afdruk aan.

De lijkwade in lood en tin

Insigne met de lijkwade van Besançon, gevonden in Rotterdam, lood-tin, 1525-50, 32 x 32 mm. Langbroek, collectie familie Van Beuningen. (c) Medieval Badges Foundation. Bron: Kunera 06649

Er zijn ook oudere voorbeelden van bedevaartssouvenirs met een voorstelling van de lijkwade. En voorbeeld van een laatmiddeleeuws pelgrimsteken met de lijkwade is een zeldzaam klein gestanst plaatje gevat in een ronde omlijsting. De tekst SVAIRE onderstreept de Franse herkomst van de hanger.

Ook op het insigne zien we drie geestelijken die het kleed met de afdruk omhooghouden. In het midden staat wederom een bisschop met geestelijke aan weerszijden. Voor hen is op een horizontale rechthoek, die de doek voorstelt, de afdruk van het lichaam van Christus afgebeeld. De expositie van het reliek vindt ook hier plaats onder een baldakijn. Daarvan is aan beide kanten nog een aanzet te zien.

Het insigne is wel aan het Franse Chambéry toegeschreven. De reliek van de lijkwade is sinds 1578 in Turijn. Maar vóór 1578 – toen dit insigne werd gemaakt – bevond deze doek zich in Chambéry. In 1453 was de wade van Lirey naar Chambéry gebracht waar hij de tussenliggende 125 jaar zou verblijven. Van de lijkwade in Chambéry werden verschillende kopieën gemaakt die verspreid raakten. Op hun beurt lagen deze kopieën aan de basis van bedevaartculten. Sinds het begin van de 16de eeuw bevond zich tevens een reliek van de lijkwade in Besançon. Waarschijnlijk was dit zo’n kopie naar de wade in Chambéry. Vanaf 1523 toonden geestelijken in Besançon deze lijkwade met Pasen en op de zondag na Hemelvaart aan toegestroomde pelgrims.

Lijkwade van Besançon?

Bernard Picart, Lijkwades van Turijn en Besançon, gravure en ets, 1723, 312 x 163 mm. Rijksmuseum, RP-P-1911-3186. Bron: Rijksstudio

Bernard Picart beeldde de twee wades af op een gravure waarmee de verschillen meteen duidelijk worden. Links zien we de lange wade van Turijn met de dubbele afdruk van Christus’ lichaam, rechts de wade van Besançon. Daarop is alleen de voorzijde van het lichaam te zien. Middeleeuwse bedevaartssouvenirs uit Chambéry, later Turijn, tonen meestal de bisschop met een wade waarop een dubbele afdruk te zien is, namelijk die van voor- en achterzijde van Christus’ lichaam.

De voorstellingen van reliektoningen in Besançon ging waarschijnlijk terug op afbeeldingen van de lijkwade-toning in Chambéry wat de grote overeenkomsten verklaart. Er is echter een duidelijk verschil: het reliek toont slechts een enkele afdruk van het lichaam.

Van de lijkwade van Besançon zijn bedevaartprenten overgeleverd, zoals een 17de-eeuwse kopergravure van Pierre de Loisy. Deze drukker was actief in Besançon. Op deze gravure zijn de bisschop en kanunniken te zien. Zij houden een doek omhoog met de enkele afdruk, zoals op het insigne. De rand met bloemen doet bovendien sterk aan de zijden borduursels denken.

Toning van de lijkwade van Besançon, kopergravure op papier, uitgegeven bij Pierre de Loisy, ca. 1660, 116 x 170 mm. Archives du Doubs. Bron: Mario Latendresse, Le Saint Suaire de Besançon (Parijs 2015).

Drukkers bleven dergelijke prenten vervaardigen. Jean-Charles Pellerin, actief in Epinal, drukte een vergelijkbare voorstelling met het reliek van Besançon aan het begin van de 19de eeuw. Hij verving de bloemenrand door een gebed tot de lijkwade.

Toning van de lijkwade van Besançon, gekleurde prent op papier, uitgegeven bij Jean-Charles Pellerin in Epinal, vóór 1816, 32 x 39.5 cm. Marseille, Musée de la Civilisation de l’Europe et de la Mediterranée, inv. 65.75.327 C. Bron: Joconde

Tot slot

Souvenirs met de lijkwade zijn er in diverse media, van metaal, papier en textiel. De voorstelling lijkt steeds uitsluitsel te geven of het om een souvenir uit Chambéry – later Turijn – dan wel Besançon gaat. De laatmiddeleeuwse hanger, gevonden in Rotterdam, wijkt af van de gebruikelijke insignes uit Chambéry, omdat de doek slechts een enkele afdruk laat zien. Over het vroegste borduursel, vastgemaakt in een Delfts getijdenboek, schreef men al eens dat het waarschijnlijk uit Besançon stamt. Hoogstwaarschijnlijk komen ook de andere geborduurde panelen en de metalen hanger uit Besançon. Voor de borduurwerken met bloemen in zijde en zilverdraad baseerden de makers zich waarschijnlijk op gedrukte voorstellingen die vanaf de 17de eeuw veelvuldig voorhanden waren.


Meer lezen?

Ik schreef al vaker blogposts over middeleeuwse pelgrimstekens, bijvoorbeeld over geschilderde souvenirs van het Vera Icon, over pelgrimstekens in middeleeuwse boeken en over de massaproductie van souvenirs.

Zie verder:

  • Patricia Subirade, “Commerce et pèlerinage en Franche-Comté aux XVIIe et XVIIIe siècles: Besançon et Saint-Claude” in L’économie des dévotions: Commerce, croyances et objets de piété à l’époque moderne, Albrecht Burkardt red. (Rennes 2016), pp. 105-40. DOI: 10.4000/books.pur.45351 [open access]
  • Valérie Marcelli, “Les images du Saint-Suaire de Besançon.” Barbizier 28 (2004): 53-80.
  • Jules Gauthier, “Notes iconographiques sur le Saint-Suaire de Besançon” (Besançon 1863) [online] Jules Gauthier, « Notes iconographiques sur le Saint-Suaire de Besançon », Mémoires des sciences, belles lettres et arts de l’Académie de Besançon, no 30, 1883, p. 321-327

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top