Jezus en Maria in lijden verbonden

Een handschrift met teksten uit de evangeliën in de KB Nationale Bibliotheek (Ms 75 E 9) bevat een ingekleurde tekening met het kind Jezus. De tekening is als een soort frontispice opgenomen in het boek en gaat vooraf aan de teksten. Op de tekening is het kind afgebeeld in een dubbel hart. Hoewel de tekening vaak besproken is in de wetenschappelijke literatuur, is naar het dubbele hart nooit goed gekeken. Onder andere is dit dubbele hart wel omschreven als een medaillon waarin het kind opgekruld zit. Maar het gaat hier niet om een scharnierende hanger. Integendeel, het gaat om twee losse harten achter elkaar, die van Jezus en Maria, die in lijden zijn verbonden.

In een dubbel hart zit het kind Jezus met een gesel en roede in zijn handen. De gekroonde namen van Jezus en Maria staan boven en onder het kind. Lans en spons verbinden de vier wonden in de hoeken met de namen en het hart.
Jezus met de namen Ihesus en Maria, deels ingekleurde tekening in een evangeliarium van Ghijsbert Beynop, Klooster Vreedendaal, Utrecht, 1472, KB Nationale Bibliotheek, Den Haag, Ms 75 E 9, f. 1v. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Namen, werktuigen en wonden

Kind Jezus in het hart, handgekleurde houtsnede, Duits, tweede helft 15de eeuw, 70 x 60 mm, British Museum, Prints & Drawings, reg. 1879,0712.273. © The Trustees of the British Museum. Bron: British Museum Collection online

Een kanunnik van klooster Vredendaal in Utrecht schreef het verder spaarzaam gedecoreerde boek rond 1472. Mogelijk voegde hij een reeds bestaande tekening aan het boek toe. Voor het ontwerp hiervan baseerde de tekenaar zich mogelijk op een houtsnede met een vergelijkbaar onderwerp. In ieder geval circuleerden prenten met identieke afbeeldingen van het kind Jezus in een hart, zoals hier afgebeeld. Echter, dat het kind Jezus nagetekend werd, betekent niet dat de tekenaar het geheel naar een enkel voorbeeld kopieerde. Mogelijk combineerde de maker aspecten van verschillende prenten. Of voegde deze elementen toe die aan de eigen geest ontsprongen.

De ontwerper van het beeld, of dit nu de tekenaar was of iemand anders, bouwde de voorstelling op uit een aantal belangrijke elementen: het kind, de gekroonde namen van Jezus en Maria en de lijdenswerktuigen. Verder toont de tekening de vijf wonden die Jezus opliep toen soldaten hem aan het kruis nagelden. Het hart in het midden symboliseert namelijk de zijdewonde, de vier rode bollen in de hoeken de wonden in Christus’ handen en voeten.

De passie

Het kind houdt een gesel en een roede tegen zijn borst. Dit zijn twee van lijdenswerktuigen waarmee men Jezus tijdens de passie zou martelen. Bovendien imiteert het kind met de voorwerpen kruislings voor de borst de de Man van Smarten, zoals in een miniatuur in de KB Nationale Bibliotheek. Met andere woorden, het kind is afgebeeld in de houding van de volwassen Jezus die zijn gemartelde lichaam aan de toeschouwer toont. Hiermee wijst het kind vooruit naar de onontkoombare passie.

Man van Smarten en de lijdenswerktuigen, initiaal in een getijdenboek, Zuid-Holland, c. 1480-1500, Huis van het Boek, Den Haag, Ms 10 F 5 f. 48r. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Twee steekwapens zijn kruislings over de hele diagonaal van het blad geplaatst. Van linksboven naar rechtsonder staat een lans. Net als gesel en karwats in Jezus’ handen is de lans een passiewerktuig. Immers, een Romeinse soldaat had Jezus hiermee in diens zij gestoken toen hij aan het kruis genageld was (Joh. 19: 34). Vaker tonen prenten, schilderijen en miniaturen het hart van Jezus dat met een lans wordt verwond. Bijvoorbeeld steekt er een lans in het hart achter het kind Jezus op de eerder genoemde houtsnede.

Het zwaard

Maria met doorboord hart, miniatuur in een getijdenboek, Brugge, 1480-1490, KB Nationale Bibliotheek, Den Haag, Ms 135 J 10, f. 132v. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Het tweede en laatste wapen in de tekening is het zwaard. In tegenstelling tot de andere attributen was dit wapen geen lijdenswerktuig. Christus was immers niet met een zwaard gemarteld. Anders dan de kruisende lans verwijst het zwaard naar Maria, de moeder van Jezus. Ter illustratie, voorstellingen, zoals de onderstaande miniatuur, tonen Jezus’ moeder met een zwaard in de borst gestoken. Het symbolisch bedoelde zwaard geeft hier aan dat zij pijn had vanwege het lijden van haar zoon.

In meer uitgebreide voorstellingen, zoals een houtsnede in het British Museum, doorboren zeven zwaarden het hart van Maria. Deze zeven wapen symboliseren de zeven momenten gedurende de passie van Christus wanneer het lijden van Maria het grootst was. Anders gezegd, Maria leed samen met haar zoon. Vanwege haar intense verbondenheid met Jezus werd zij een voorbeeld voor alle gelovigen die Christus’ voorbeeld wilden volgen. Kortom, zijn moeder maakte Christus’ onvoorstelbare lijden invoelbaar.

Het zwaard op de tekening duidt erop dat een van beide afgebeelde harten dat van Maria is. Hoewel zij niet is geportretteerd, draait de tekening evengoed om Maria als om Jezus. De kruislings geplaatste steekwapens symboliseren niet alleen het lijden van Jezus, maar ook dat van Maria. Oftewel, ze laten zien dat moeder en zoon elkaars pijn voelden.

Briefjes met namen

Niet alleen het zwaard wijst op Maria’s aanwezigheid. Daarnaast betrekt Maria’s naam, geschreven onder aan de tekening, haar nog explicieter bij de voorstelling. In de late middeleeuwen richtten gelovigen vaak hun gebeden tot de namen van Maria en Jezus. Immers, aan de namen kenden ze heilzame en beschermende krachten toe. Daarom schreef Rudy over dergelijke gebeden:

These words summoned the referent by naming him or her, and thereby harnessing supernatural power.

– Kathryn Rudy, “Images, Rubrics and Indulgences,” p. 446.

Jezus, detail: de naam van Maria met zwaard links en speer rechts, tekening. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Lijnen omlijsten de namen van Jezus en Maria. Hierdoor lijkt het alsof de namen op rechthoekige stukjes perkament zijn geschreven. Mensen kenden namelijk een beschermende waarde toe aan stukjes perkament en papier met namen van bijvoorbeeld Jezus en Maria, zo constateerde Don Skemer:

In the ancient and medieval worlds, theological debates about the power of sacred names did little to quell a popular belief that they could effectively summon God, even when worn rather than spoken…

– Don C. Skemer, Binding Words: Textual Amulets in the Middle Ages (University Park 2006), p. 108.

Helaas bleven dergelijke heilzame briefjes met namen vanwege hun toepassing en kwetsbaarheid slecht bewaard. Desalniettemin zullen ze veel zijn gemaakt en gebruikt. Mogelijk beeldde de tekenaar hier dergelijke briefjes af.

Verbonden

In haar boek Postcards on Parchment (p. 205) omschreef Rudy het hart dat Jezus omvat, als ‘a heart-shaped locket, with two rings at the top as if the object were a piece of jewellery designed to hang over the wearer’s heart.’ Echter, de kleine cirkels zijn geen oogjes, maar de aanhechtingen van de aorta. Dat wil zeggen, de tekenaar beeldde geen medaillon af. Nee, de maker tekende twee harten, die van Jezus en zijn moeder. Daarmee verbeeldde deze dat met Christus ook Maria leed.

Jezus, detail: Jezus in het dubbele hart, tekening. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

De tekening had allereerst een symbolische waarde. De losse elementen met al hun associaties, hielpen de beschouwer namelijk om devote overwegingen over de passie van Jezus en de rol van Maria te visualiseren. Immers, de lans waarmee Christus hart werd doorstoken, en het zwaard dat Maria vervolgens metaforisch verwondde, vormde een onlosmakelijke band tussen moeder en zoon. Tijdens de overwegingen kon de gelovige gedachten laten gaan over de manier waarop Jezus en Maria in lijden verbonden waren.

Daarnaast kende de beschouwer mogelijk ook een beschermende werking aan de tekening toe. De briefjes met de namen van Maria en Jezus zijn met hun harten verbonden. Dat wil zeggen, de lans en het zwaard functioneren als spelden waarmee de briefjes, de harten en de wonden – in het midden en in de hoeken – aan het perkament zijn vastgezet. Als gevolg vormden de aaneengeregen voorwerpen tezamen een krachtig weefsel van woord en beeld dat bescherming bood tegen allerlei kwaad.


Literatuur

De verwantschap tussen bidden en weven kwam ook aan de orde in een ander artikel op deze website. In de late middeleeuwen bevestigden gelovigen wel vaker voorwerpen aan hun religieuze boeken. Lees bijvoorbeeld mijn artikelen hier en hier).

Meer over de betreffende tekening:

  • Kathryn M. Rudy, Postcards on Parchment: the Social Lives of Medieval Books (New Haven en Londen 2015).
  • Kathryn Rudy, “Images, Rubrics and Indulgences on the Eve of the Reformation.” In The Authority of the Word: Reflecting on Image and Text in Northern Europe, ed. C. Brusati e.a. (Leiden 2012): pp. 443-479. [Google Books]
  • Kathryn M. Rudy, “Kissing Images, Unfurling Rolls, Measuring Wounds, Sewing Badges and Carrying Talismans: Considering Some Harley Manuscripts through the Physical Rituals they Reveal.” eBLJ Article 5, 3 (2011). [online]
  • Hanneke van Asperen, “Praying, Threading, and Adorning: Sewn-in Prints in a Rosary Prayer Book (London, British Library, Add. MS 14042).” In Weaving, Veiling and Dressing: Textiles and Their Metaphors in the Late Middle Ages, ed. Kathryn M. Rudy en Barbara Baert (Turnhout 2007), pp. 81-120.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top