Insignes in de Loftie Hours

In de rijke collectie middeleeuwse handschriften van het Walters Art Museum te Baltimore bevindt zich een getijdenboek dat de Loftie Hours wordt genoemd. Het handschrift dat volledig gedigitaliseerd te bewonderen is, laat diverse sporen van religieuze insignes zien op verschillende plaatsen. Anders geformuleerd, vroegere eigenaars maakten ooit insignes vast aan bladen in het boek, maar deze werden later weer verwijderd. Dit betekent dat alleen afdrukken achterbleven. Uit de insignes in de Loftie Hours, of beter gezegd uit de sporen ervan, blijkt hoe gebruikers religieuze boeken aan hun wensen aanpasten.

Herkomst

De Loftie Hours, bestaand uit 152 folios, is bijna volledig intact op twee ontbrekende miniaturen na (ff. 16r en 18r). De resterende voorstellingen in het handgeschreven boek laten figuren zien in een opvallende grisaille-techniek. Hoewel Jezus, Maria en de heiligen volledig in grijstinten geschilderd zijn, is de achtergrond hier en daar wel gekleurd. Daarnaast zijn de nimbussen voorzien van bladgoud.

Meesters van de Delftse Grisailles, Maria met kind, miniatuur in een getijdenboek genaamd Loftie Hours, midden 15de eeuw, 95 x 145 mm. Walters Art Museum Baltimore, Ms W 165, f. 32v. Bron: The Digital Walters

Intussen situeerden kunsthistorici deze groep in Delft vanwege de typerende randschildering. Daarom staat de groep verluchters inmiddels bekend onder de noodnaam Meesters van de Delftse Grisailles. Deze produceerden losse miniaturen die aan standaardboeken met gebeden en getijden konden worden ingevoegd.

Hoewel de identiteit van de vroege bezitters van het boek onbekend blijft, is wel het een en ander over hen te zeggen. De Utrechtse kalender bevat bijvoorbeeld de naam van de heilige Bavo. Dit zou erop kunnen duiden dat men het boek aanpaste voor een eigenaar in Haarlem. Daarnaast maakte ultraviolet licht een gedeeltelijk verwijderde eigendomsnotitie leesbaar die luidt:

Desen boeck hoert toe (margriete rogm[…] wonende te bruessel int spe[..]sen hof)

– Digital Walters, Provenance (geraadpleegd op 6 april 2020).

Het lijkt erop dat het boek in de late 15de eeuw toebehoorde aan een vrouw die Margriet (Rogmans?) heette en in Brussel woonde. Kortom, het boek met Delftse verluchting, wellicht ooit gemaakt voor iemand in Haarlem, kwam al vroeg terecht in het zuidelijker gelegen regionen.

Misschien was Margriet degene die het boek met enkele teksten aanvulde. De eerste, toegevoegde passage is een gebed gewijd aan het lichaam van Christus (ff. 114v-115v). De tweede is een uittreksel uit het evangelie volgens Lucas over de verkondiging (ff. 128v-130r). Ter verduidelijking, de de woorden staan op lege bladen, want daar was ruimte voor toevoegingen. Overigens bevonden deze lege bladen zich vooral in de sectie met heiligengebeden.

Insignes

Er bevonden zich ook ooit insignes in de Loftie Hours. Insignes zijn kleine metalen plaatjes met meestal een religieuze voorstelling, zoals een heilige of Maria. Vaak, maar niet altijd, kochten mensen deze insignes in bedevaartplaatsen. In de tweede helft van de 15de eeuw naaiden boekeigenaars deze plaatjes soms in hun religieuze handschriften. Hierin zijn dan ook vaker sporen van insignes terug te vinden.

Eerdere wetenschappers merkten al verschillende van de afdrukken van insignes in de Loftie Hours op:

Blad met afdrukken van drie insignes in een getijdenboek genaamd Loftie Hours, midden 15de eeuw, 95 x 145 mm. Walters Art Museum Baltimore, Ms W 165, f. 112v. Bron: The Walters Ex Libris

Good impressions of two circular pilgrim badges, now removed, are visible on fol. 112v.

– Digital Walters, Abstract (geraadpleegd op 6 april 2020).

Ook folio 122v bevat afdrukken:

To judge by the impressions of pilgrims’ badges on blank leaves (ff. 112v, 122v) the owner must have been a devout person who, following the custom of the day, sewed the souvenirs of his pilgrimages into the Book of Hours.

The Golden Age of Dutch Manuscript Painting, ed. Henri Defoer e.a. (Stuttgart en Zurich 1989), p. 189.

Leeg blad met insigne-afdrukken in een getijdenboek genaamd Loftie Hours, midden 15de eeuw, 95 x 145 mm. Walters Art Museum Baltimore, Ms W 165, f. 122v. Bron: The Walters Ex Libris

Gommarus en andere heiligen

Sommige van de afdrukken zijn vrij duidelijk. Anderen laten slechts een globale omtrek zien en meer niet. Welke heiligen waren afgebeeld, blijft dus onzeker. Zo laat de afdruk bovenaan folio 122v nog een deel van een randschrift zien dat rond het insigne liep.

Al met al toont een afdruk op folio 112v het meeste detail. Hierop is de omtrek van de heilige zichtbaar. Op grond van de afdruk lijkt het te gaan om een ridderfiguur, zoals de heilige Gommarus. Deze werd vereerd in de bedevaartplaats Lier, iets ten zuiden van Antwerpen. Daar konden pelgrims na hun bezoek insignes met een afbeelding van de heilige kopen. Ter illustratie, een exemplaar van zo’n insigne bevindt zich in de collectie van het British Museum.

Gommarus van Lier, verguld zilveren insigne, geslagen, c. 1500, diam. 22 mm. British Museum, Britain, Europe and Prehistory, reg. 1855,0625.27. Bron: British Museum Collection online © The Trustees of the British Museum
Blanco blad met insigne-afdrukken, detail: afdruk van een heilige, Walters Art Museum Baltimore. Bron: The Walters Ex Libris

Als het inderdaad om een insigne van Gommarus gaat, en daar lijkt het op, woonde de insignesverzamelaar waarschijnlijk in Vlaanderen. De vrouw die de later weggeradeerde eigendomsnotitie schreef, Margriet, woonde in Brussel. Zij lijkt daarmee een goede kandidaat als degene die de insignes verzamelde, of in ieder geval een deel ervan.

Uit de plaatsen waar de afdrukken zitten blijkt dat de eigenaar steeds zocht naar lege pagina’s in het boek. Zo te zien lette deze daarbij niet op een inhoudelijk verband met de teksten. Met de insignes kon de eigenaar mogelijk heiligen aan het boek toevoegen die nog niet via gebeden vertegenwoordigd waren, zoals Gommarus.

Kalender

Ook andere boekeigenaars zochten naar lege pagina’s voor toevoegingen. Zie voorbeelden hier en hier. Lege bladen voor en achter in het boek waren hiervoor ook uitermate geschikt. Deze lege bladen, schutbladen genoemd, beschermden het boek wen waren niet beschreven. Het is zelfs zo dat de meeste boekeigenaren hun insignes bij voorkeur aanbrachten op deze schutbladen.

Eerste blad van de kalender met insigne-afdrukken in een getijdenboek genaamd Loftie Hours, midden 15de eeuw, 95 x 145 mm. Walters Art Museum Baltimore, Ms W 165, f. 1r. Bron: The Walters Ex Libris

Dit was ook in de Loftie Hours het geval, al merkte niemand tot nog toe op dat het eerste blad van de kalender daar afdrukken vertoont. De voorafgaande pagina, een leeg schutblad waarop de insignes vastzaten, is weg. Waarschijnlijk zijn de oude schutbladen ooit vervangen. Maar de voorzijden van de insignes lieten ook hun afdrukken achter op de tegenoverliggende pagina, die van de kalender.

Het duidelijkst zichtbaar zijn de afdrukken het dichtst bij de rug van het boek. Op grond van de omlijstende parelranden zijn onder elkaar de afdrukken van een rond, een langwerpig en nogmaals een rond insigne te zien. Al met al bevatte de voorgaande pagina waarschijnlijk veel meer dan 3 insignes.

Tot slot

De nog zichtbare afdrukken van insignes in de Loftie Hours zijn talrijk. Zo te zien bevatte de Loftie Hours minimaal 16 insignes. In realiteit waren het er waarschijnlijk nog veel meer, verdeeld over 3 verschillende folio’s. Hoewel verschillende wetenschappers zich over het boek bogen en ze sommige insignesporen al opmerkten, lieten ze anderen buiten beschouwing. Alle afdrukken in ogenschouw genomen laten de Loftie Hours duidelijk zien dat de boekeigenaar naarstig op zoek is geweest naar lege plaatsen in het religieuze handschrift om allerhande insignes te bevestigen.

De redenen voor de eigenaar om insignes aan te brengen, zijn maar deels te achterhalen en te beredeneren. Allereerst beschermde het boek de fragiele insignes waarschijnlijk tegen beschadiging en verlies. Ten tweede vulden de insignes het religieuze boek aan. De heiligen die op de insignes waren afgebeeld, speelden ongetwijfeld een centrale rol in het geloofsleven van de boekeigenaar. Met de insignes gaf de boekbezitter een persoonlijke draai aan een boek met verder vooral standaardteksten en -miniaturen


Literatuur

Ik schreef hier al vaker over insignes en afdrukken in boeken, bijvoorbeeld hier en hier. Zie ook mijn proefschrift Pelgrimstekens op Perkament over precies dit onderwerp. Voor meer informatie over de insignes in de Loftie Hours, zie:

  • The Golden Age of Dutch Manuscript Painting, ed. Henri Defoer e.a. (Stuttgart en Zurich 1989).
  • Digitized Walters Manuscripts, Walters Art Museum, geraadpleegd op 20 maart 2020 [online]
  • The Walters Ex Libris, Walters Art Museum, geraadpleegd op 20 maart 2020 [online]

Ik behandel de Loftie Hours niet in de Nederlandstalige handelseditie van mijn proefschrift, wel in de Engelstalige versie van mijn boek. De druk daarvan staat gepland voor mei 2020.

2 Responses

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top