Gebed in beeld

In middeleeuwse religieuze boeken figureren vaak biddende figuren. Maar hoe brachten verluchters gebed in beeld? Vaak gebruikten schilders een al dan niet beschreven banderol om het gesproken gebed te visualiseren. De banderol had als bijkomend voordeel dat het tevens het doel van bidden in beeld brengt, namelijk verbinding maken met het heilige.

Met attributen

Verluchters hadden verschillende mogelijkheden om gebed in beeld te brengen. Ze lieten geportretteerden knielen, met de handen gevouwen. Soms ligt er een geopend gebedenboek op een prie-dieu. Dit is een laag tafeltje waarvoor tijdens het bidden geknield kon worden. Soms vulde de schilder deze attributen aan met een gebedssnoer. De houding van de gelovige en de gekozen voorwerpen zijn de beste indicatie dat de afgebeelde figuur aan het bidden is.

Vrouw in gebed achter een prie-dieu, miniatuur in een gebedenboek, Mechelen, 1500-1510. Den Haag, KB nationale bibliotheek, Ms 71 G 53, f. 62r. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Een knielende figuur met een open boek laat zien hoe bidden er voor een omstander uitziet. Het gebed zelf, dat uitgesproken wordt of in gedachten opgezegd, laat zich niet zien.

Banderol als gebed

Een effectief visueel element om gesproken gebed in beeld te brengen, was de banderol. De banderol verbeeldt dan het gematerialiseerde woord. Soms staat op de rol de tekst van het gebed dat de gelovige op dat moment uitspreekt, bijvoorbeeld ‘Ave Maria’ of ‘Ora pro me’, maar om bidden te visualiseren, hoeft de banderol niet beschreven te zijn. De banderol op zich laat al zien dat iemand bidt, ook zonder tekst.

Een vrouw in gebed voor Maria
Een vrouw in gebed voor Maria, miniatuur in een getijdenboek, Utrecht of Delft, c. 1410-1420. The British Library, Additional Ms 50005, f. 155v. Bron: British Library Digitised Manuscripts

Vaak krult de banderol van de mond of handen van de biddende figuur omhoog. De richting laat zien dat het gebed hemelwaarts rijst naar waar Christus, Maria en de heiligen zich bevinden. Zo wordt niet alleen in beeld gebracht dat de figuur bidt, maar ook tot wie.

Monnik in gebed met de zielen in het vagevuur
Monnik in gebed met de zielen in het vagevuur, miniatuur in een getijdenboek, Zuid-Hollland, 1480-1500. Den Haag, KB nationale bibliotheek, Ms 133 D 5, f. 86v. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

Soms wordt de voorstelling heel complex met een veelvoud aan banderollen. Een monnik bidt bijvoorbeeld in een miniatuur die voorafgaat aan de dodenvigilie. Zijn gebed rijst hemelwaarts. Tegelijkertijd zijn ook de zielen in het vagevuur afgebeeld: een man en een vrouw. Elk zit in zijn eigen oventje, lijkt het wel. Ook zij bidden, apart van elkaar: ‘Consolationes tue letificaverunt me’ en ‘misererimini mei miserimini miei amici’.

Hun gebeden rijzen eveneens opwaarts. Hierbij is de richting van de banderollen betekenisvol, want het geeft duidelijk aan tot wie de gebeden gericht zijn. In de linker bovenhoek is Christus te zien, omgeven door een wolkenrand. De genoemde ‘amici’ zijn de heiligen die bij Christus in de hemel resideren.

Geschenk

Af en toe grijpt de heilige tot wie gebeden wordt, de banderol aan of neemt de band zelfs over. Een schilder van een miniatuur in een 13de-eeuws psalter-getijdenboek beeldde een monnik af die tot Maria bidt. Zijn gebed tot de maagd heeft de vorm van een witte banderol in de handen van Maria. Zijn gebed heeft haar bereikt en ze heeft het als persoonlijk geschenk van de monnik overgenomen.

Monnik in gebed voor Maria
Monnik in gebed voor Maria, initiaal in een psalter-getijdenboek, Luik, tweede helft 13de eeuw. Den haag, KB nationale bibliotheek, Ms 76 G 17, f. 213r. Bron: Medieval Illuminated Manuscripts

De banderol figureert niet alleen in miniaturen, maar ook op schilderijen, insignes en beeldhouwwerk. Behalve het gebed visualiseert de banderol de connectie die met het gebed tot stand komt tussen gelovige en heilige. Het symboliseert dan niet alleen dat er gebeden wordt, maar het visualiseert ook het contact. De banderol verbindt spreker en de aangesprokene. De banderol maakt zo in een oogopslag duidelijk wat de gelovige aan het doen is, en met welk doel.


Meer lezen?

Devotie is een favoriet onderwerp voor me. Ik schreef vaak over de manier waarop miniaturen een hulpmiddel konden zijn bij gebed en contemplatie, bijvoorbeeld in Gebed als draad door de wonden, Perkament als gewonde huid of Een weefsel van de passie.

4 Responses

  1. Hoi Hanneke,

    Met veel plezier je website bezocht.. Zie je Vind magazine wel eens voorbijkomen? Anders stuur ik je er eentje toe? Wellicht vind je ’t leuk om een keer een artikel te verzorgen?

    Groet,

    Walter

    1. Beste Walter,

      Dank je wel! Ik ken het mooie tijdschrift Vind. Binnenkort ga ik weer eens iets schrijven, en wel over de tentoonstelling die in augustus in Kasteel Huis Bergh van start gaat. Daarnaast denk ik met alle plezier na of ik nog een onderwerp weet voor een bijdrage in een later nummer van Vind. Mocht jij zelf een idee hebben, of een voorkeur voor een bepaald thema, dan hoor ik dat ook graag.

      Groet,
      Hanneke

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top