Een weefsel van de passie

Een tijdje geleden zag ik in de online collectie van het British Museum een 15de-eeuwse houtsnede van een weefsel van lijdenswerktuigen en kruiswonden. De zorgvuldige ordening van objecten heeft een decoratieve waarde. Toch zal de functie van de houtsnede niet uitsluitend decoratief zijn geweest. De houtsnede fungeerde mogelijk als leidraad om meditatie over de passie vorm te geven. Met de afbeelding konden gelovigen mediteren over de passie door de voorwerpen te ontwarren en opnieuw te verweven.

Een doornenkroon omringt het hart van Christus dat van links wordt doorboord met een lans. Door de takken van de doornenkroon zijn andere passie-instrumenten gestoken, zoals de hamer, de stok met de in azijn gedrenkte spons en een ladder. Bovenin de kroon steekt het kruis met de nagels en het twee gewaden over de dwarsbalk. Op vier punten van de kroon bloeit een roos met daarin de doorboorde handen en voeten van Christus. Rondom de doornenkroon zijn nog meer attributen te zien die met de Passie te maken hebben, zoals de gezichten van Christus' bespotters. Onder de prent is een Duitse tekst te lezen: Das sint die waffen iesu cristi.
Handgekleurde houtsnede, Duits, c. 1450-1460, h. 380 mm, British Museum, Londen, Prints & Drawings, 1872,0608.317. © The Trustees of the British Museum. Bron: British Museum collection online

Passiewerktuigen en wonden

De afgebeelde voorwerpen brengen de gruwelen van de lijdensweg van Christus in herinnering. Meest prominent afgebeeld, en buitenproportioneel groot, is de doornenkroon. Andere, kleinere instrumenten zijn verbonden met de kroon. Ze vormen samen een dicht weefsel van passie-instrumenten. Bovenaan zijn het kruis, de geselzuil en een ladder in de takken geschoven. Aan weerszijden zitten de speer en spons, de lans, de geselroede en de karwats, en onderaan een hamer en een tang.

De vijf voornaamste wonden die Christus tijdens de kruisiging opliep, zijn ook in het weefsel opgenomen. De doornenkroon omlijst Christus’ doorstoken hart. Aan de doornentakken groeien vier rozen die de doorboorde handen en voeten van Christus bevatten.

Dit detail van de hier beschreven houtsnede laat de doorboorde rechterhand van Christus zien in het hart van een bloeiende roos. Bloeddrippels stromen uit de wond.
Houtsnede, detail: de doorboorde hand. Bron: British Museum collection online

De bloedende wonden zijn bloeiende rozen. De wonden zijn als rozen vanwege een taalkundig verband. Immers, de woorden ‘bloeien’ en ‘bloeden’ gaan waarschijnlijk terug tot dezelfde stam. Nog steeds is in sommige Nederlandse dialecten het woord ‘bloeien’ synoniem aan ‘bloeden’.

De bloemen veranderen de dorre doornenkroon in een bloeiende rozenkrans. Daarnaast verwees de term rozenkrans in de late middeleeuwen naar een herhalende vorm van gebed. Hierbij stelde elke meditatie een roos voor. Met de bloemen kon de gelovige in gedachten een ketting rijgen. Ook de kralensnoer die men bij repetitieve gebedsvormen gebruikte, werd rozenkrans genoemd. Met de doornenkroon als rozenkrans lijkt de prent naar dergelijke bidsnoeren te verwijzen. De afgebeelde rozen hielpen de gelovige een link te leggen tussen de doornenkroon en een gebedssnoer. De doorboorde handen en voeten zijn met hun diepe wonden als meditatieve kralen aan het bidsnoer.

Bidden en weven

In de prent zijn de lijdenswerktuigen, of passie-instrumenten, met de takken van de doornenkroon vervlochten tot een hecht weefsel. Dit weefsel van de passie hielp de gelovige om te bidden. Het verband tussen handwerk, zoals weven, en repetitieve meditatie is niet zo vergezocht als het wellicht lijkt. Beiden bestonden uit herhalingen van geestelijke dan wel fysieke handelingen.

In religieuze gemeenschappen van vrouwen ging eenvoudig handwerk vergezeld van devotionele oefeningen. Inwoners van sommige van deze conventen schreven de levensbeschrijvingen van voorbeeldige vrouwen zorgvuldig op en bewaarden ze. De deugdzaamheid en vroomheid van de hoofdrolspelers in de stichtende verhalen moesten andere zusters en nonnen tot voorbeeld zijn. (In het proefschrift van Lisanne Vroomen vind je meer over deze levensbeschrijvingen.)

In het zusterboek van het Meester Geertshuis in Deventer komt aan de orde hoe de zusters hun handwerk combineerden met spirituele gedachten. Zuster Lubbe van Swolle, die in 1418 overleed, leerde jonge vrouwen hoe ze hun spinwerk met religieuze aandacht konden uitvoeren. Terwijl de wol door hun handen gleed, moesten ze zich voorstellen dat ze de draad door de wonden van Christus sponnen. Een digitale versie van het zusterboek met het leven van Lubbe van Swolle vind je hier.

Uitgangspunt voor passiemeditatie

Dit detail van de hier beschreven houtsnede laat de doorboorde linkervoet van Christus zien in het hart van een bloeiende roos. Het roodgekleurde bloed stroomt uit de wond.
Houtsnede, detail: de doorboorde voet. Bron: British Museum collection online

De prent lijkt een leidraad te vormen voor een spirituele oefening. De doornenkroon-rozenkrans is het meditatieve uitgangspunt. De gelovige moest het weefsel van voorwerpen ontwarren en de voorwerpen identificeren. Vervolgens moest men de instrumenten en de wonden één voor één aan met de doornenkroon verweven. Elk afzonderlijk object op de houtsnede stimuleerde een meditatie of een gebed. Elk gebed en elke overdenking tijdens de oefening droeg bij aan de krans die de gelovige maakte ter ere van de passie van Christus. De beeltenis op de houtsnede werd bij elke herhaling opnieuw geweven.


Meer lezen?

Over handwerk en bidden in gemeenschappen van religieuze vrouwen, zie ook mijn artikel “Praying, Threading, and Adorning: Sewn-in Prints in a Rosary Prayer Book (London, British Library, Add. MS 14042).” In Weaving, Veiling and Dressing: Textiles and Their Metaphors in the Late Middle Ages, ed. Kathryn M. Rudy en Barbara Baert (Turnhout: Brepols, 2007): 81-120.

De referentie is ook te vinden bij mijn publicaties. Een kort Engelstalig artikel over deze houtsnede publiceerde ik eerder op LinkedIn.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top