Duivelse verleidingen in een Vlaamse stad

Volgens latere levensbeschrijvingen kreeg de vroegchristelijke heilige Antonius van Egypte het zwaar te verduren nadat hij zich in de woestijn had teruggetrokken. De verleidingen van Antonius waren vaak onderwerp van schilderkunst, bijvoorbeeld in een luxueus gedecoreerd gebedenboek. Hier verbeeldde de 15de-eeuwse Antwerpse verluchter Lieven van Lathem het dilemma waarvoor de kluizenaar zich geplaatst zag. De heilige moest namelijk kiezen tussen een leven gewijd aan God of wereldse verlokkingen. Het dilemma wordt weerspiegeld in de tweedeling van het landschap. Bovendien gaf de schilder de duivelse verleidingen een actualiteitswaarde met de 15de-eeuwse Vlaamse stad op de achtergrond. De boekeigenaar kon zich zo in Antonius verplaatsen.

Lieven van Lathem, De verleiding van de heilige Antonius, in het gebedenboek van Karel de Stoute, tempera, bladgoud, goud- en zilververf, en inkt op perkament, 1469, 124 x 92 mm. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, Ms. 37 (89.ML.35), f. 33r. Bron: J. Paul Getty Museum

Duivelse verleidingen

Nadat Antonius zich in de woestijn had teruggetrokken, probeerde de duivel hem op allerlei manieren te verleiden, soms in de meest afschrikwekkende gedaantes. Andere keren nam de duivel een verleidelijke vorm aan. De Antwerpse schilder Lieven van Lathem schilderde de heilige, verzonken in gebed, met boek en gebedssnoer, terwijl een mooie, rijk geklede vrouw hem benadert.

Lieven van Lathem, De verleiding van de heilige Antonius, detail. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, Ms. 37 (89.ML.35), f. 33r. Bron: J. Paul Getty Museum

Pas wanneer we verder kijken, zien we klauwen waar haar voeten hadden moeten zijn. Het gaat hier niet om zomaar iemand, zij is de duivel. Met goud en schoonheid probeert deze Antonius over te halen voor haar te kiezen.

Tweedeling

De miniatuur laat een duidelijke tweedeling zien. Allereerst zijn de twee hoofdpersonen in weergave elkaars tegengestelde. De biddende Antonius zit op de grond. Geheel in grijs gekleed valt hij bijna weg tegen de achtergrond. Hoewel Antonius bijna niet opvalt, springt de vrouw meteen in het oog. De duivel in vermomming steekt af door de felle kleuren van haar kleding die is versierd met rijke details.

Ten tweede zette de verluchter de tegenstelling tussen de protagonisten voort in het landschap. Antonius zit voor een steile heuvel met bovenop een kerk, alleen bereikbaar via enkele steile trappen. De vrouw staat voor een vruchtbare vallei met op de achtergrond een Vlaamse stad aan een rivier. De torens van kerken en stadspaleizen blinken in de zon.

Lieven van Lathem, De verleiding van de heilige Antonius, detail. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, Ms. 37 (89.ML.35), f. 33r. Bron: J. Paul Getty Museum

Rondom de kerk op de heuvel daarentegen zien we allerlei monsterlijke figuren. Boven de ingang fladdert een zwarte duivel. De keuze voor een vroom en religieus leven is niet gemakkelijk, zo lijkt de boodschap.

Hertog Karel de Stoute

De opdrachtgever van het boek was waarschijnlijk hertog Karel de Stoute. Op folio 26v staat de tekst “mihi famulo tuo karolo pec/catori”. De hertog liet zichzelf ook verschillende malen afbeelden. Steeds knielt hij in gebed, tweemaal met de heilige Joris aan zijn zijde, eenmaal met zijn beschermengel.

Karel de Stoute met zijn beschermengel, in het gebedenboek van Karel de Stoute, tempera, bladgoud, goud- en zilververf, en inkt op perkament, 1469, 124 x 92 mm. Los Angeles, J. Paul Getty Museum, Ms. 37 (89.ML.35), f. 68r. Bron: J. Paul Getty Museum

Verleidingen van de Vlaamse stad

Het sobere leven van de heilige Antonius die zich terugtrok in de woestijn, en het wereldse leven van de 15de-eeuwse hertog konden niet meer verschillen. Dat wil echter niet zeggen dat de hertog geen voorbeeld kon nemen aan de vrome kluizenaar. Integendeel, luxe omringde de hertog en hij zag zichzelf daarom mogelijk dagelijks aan verleidingen blootgesteld.

Om identificatie met Antonius makkelijker te maken, transponeerde Van Lathem het leven van de heilige Antonius naar de huidige tijd. Om die reden schreef het J. Paul Getty museum over de miniatuur met Antonius op haar website:

Here the illuminator, Lieven van Lathem, presented the saint’s desert retreat as if it were situated outside a prosperous Flemish town of the 1400s, while the alluring woman is shown in fashionable attire of the time. 

J. Paul Getty Museum

De verplaatsing in tijd heeft dus morele implicaties voor de toeschouwer. Het maakt de dilemma’s waarvoor de vroegchristelijke kluizenaar zich geplaatst zag, ineens actueel.


In andere blogs ga ik dieper in op miniaturen in middeleeuwse religieuze boeken, bijvoorbeeld een met Maria Magdalena in de Provence, miniaturen van Veronica met de zweetdoek en een margeverluchting van bedevaartssouvenirs. Ook schreef ik verschillende blogs over het laatmiddeleeuwse gebruik om insignes in religieuze boeken vast te maken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top