De vulva als pelgrim

In de middeleeuwen legde men graag verbanden tussen dingen die op elkaar leken. Op elkaar gelijkende zaken moesten wel verwant zijn, zo dacht men. Verder had alles zowel een positieve als een negatieve uitwerking. En alles in de hemel had een, imperfecte, tegenhanger op aarde. Dit inzicht in het middeleeuwse wereldbeeld, dat op veel vlakken afwijkt van het onze, kan vervolgens helpen bij het duiden van raadselachtige draagtekens. Daarvan zijn insignes in de vorm van een vulva als pelgrim een mooi voorbeeld. De associatie van de vulva met een pelgrim lag in de middeleeuwen wellicht meer voor de hand dan wij ons nu realiseren.

Populaire piemels

Mensen vervaardigden en droegen in de middeleeuwen loodtinnen insignes. Deze draagtekens illustreren de rijkdom van de middeleeuwse beeldcultuur. Enkele van deze insignes stellen bijvoorbeeld menselijke genitalia voor. Juist die insignes zijn tegenwoordig vanzelfsprekend populair bij tentoonstellingsmakers, omdat ze vervreemdend zijn. Tegelijkertijd spreken ze enorm tot de verbeelding.

Tot oktober 2016 was er bijvoorbeeld een mooie tentoonstelling van middeleeuwse insignes in Zeeuws Museum die daarna doorreisde naar het Europäisches Hansemuseum in Lübeck. De genitalia-insignes speelden uiteraard een grote rol in deze expositie, ook in de promotie ervan.

Installatie van genitalia-insignes tijdens de tentoonstelling Sign of the Times: social media van de middeleeuwen in het Zeeuws Museum, van 12 december 2015 t/m 30 oktober 2016.

Op dit moment liggen er weer enkele loodtinnen piemels en vagina’s op de tentoonstelling Body Language in Museum Catharijneconvent in Utrecht. Naar aanleiding hiervan besprak kunstredacteur Wieteke van Zeil recent nog een ‘bootje vol piemelhoofden’ in haar wekelijkse column in de Volkskrant.

Genitalia als pelgrims

De beeldtaal van de genitalia-insignes is divers. Sommige stellen bijvoorbeeld vliegende of varende piemels voor. Anderen tonen wandelende vulva’s met attributen. Enkele van deze gepersonifieerde vagina’s dragen een hoed met een brede rand, een staf in de ene en een rozenkrans in de andere hand. Hierdoor waren ze voor de middeleeuwse beschouwer onmiddellijk herkenbaar als pelgrims.

Vulva als pelgrim, twee loodtinnen insignes gevonden in Arnemuiden en Amsterdam, 1375-1425, h. 28 en 23 mm. Collectie familie Van Beuningen, 4462 en 1324. (c) Medieval Badges Foundation. Bron: Kunera 17091 en 00665

Waarom droegen mensen in de middeleeuwen deze voorstellingen eigenlijk op hun kleding? Onderzoekers schreven en speculeerden vaak over de functie van deze draagtekens. Dat het hier om pelgrimstekens gaat, d.w.z. tekens die mensen alleen in pelgrimsplaatsen konden aanschaffen, is inmiddels vaak weerlegd. Dergelijke loodtinnen speldjes waren niet voorbehouden aan pelgrims. Integendeel, de insignes waren gemakkelijk te maken, goedkoop en op veel plekken verkrijgbaar.

Veel betekenislagen

De middeleeuwse voorstellingen van genitalia noemen we tegenwoordig wel obsceen, terwijl het maar de vraag is of mensen dat indertijd zo zagen. Sommige wetenschappers interpreteerden de loodtinnen vulvapelgrims wel als een veroordeling van pelgrimeren. Dat wil zeggen, de insignes zouden vooral kritiek geven op vrouwen die op bedevaart gingen. Bij deze interpretatie ligt de nadruk dus op het zondig gedrag waaraan sommige (vrouwelijke) pelgrims zich schuldig maakten. Deze uitsluitend veroordelende duiding sluit echter meer aan bij de 21ste-eeuwse moraal dan bij de middeleeuwse.

De uitleg geeft bovendien een eenzijdig beeld van de betekenis van deze insignes. Tegenwoordig krijgen we graag een eenduidig antwoord op de vraag naar betekenis, terwijl deze altijd afhankelijk is van context. Met andere woorden, betekenis kon veranderen met plaats, tijdstip en drager. Dat is in deze tijd niet anders.

Malcolm Jones waarschuwde daarom al om niet te veel in tegenstellingen zoals religieus en profaan te denken, als het gaat over middeleeuwse insignes:

Even those badges which appear to us, from our 21stC perspective, to be the most profane, and least sacred – and here the sex-organ badges spring to mind – existed in this unthinkingly religious cultural milieu …

– Malcolm Jones, “Sacred and profane badges” (2004).

In het verlengde daarvan schreef kunsthistoricus Ben Reiss:

… pious meaning was one of their many interrelated facets alongside scatological humor, religious satire, apotropaic protection, and fertility beliefs.

– Ben Reiss, “Pious Phalluses and Holy Vulvas” (2017), p. 153.

Inmiddels is er consensus onder wetenschappers dat de insignes een scala aan betekenissen vertegenwoordigen.

Visuele connotaties

In de middeleeuwen legde men vaak visuele verbanden. En dit geldt ook voor de voorstellingen op loodtinnen insignes. De insignes die wij nu profaan – of zelfs obsceen of schunnig – noemen, bestonden in een van religie doordrongen cultuur. Die maatschappij vormde ontegenzeggelijk de context waarin de genitalia-insignes functioneerden. Logischerwijze zien we de religieuze achtergrond vaak terug op in de voorstellingen op de insignes. Ter illustratie, op een draagteken zien we drie fallussen die een baar dragen met daarop een gekroonde vulva.

Processie met vulva, loodtinnen insigne gevonden in Brugge, 1375-1425, h. 56 mm. Collectie familie Van Beuningen, 967. (c) Medieval Badges Foundation. Bron: Kunera 00652

De stoet doet denken aan kerkelijke processies met heiligenbeelden, zoals ze ook in de middeleeuwen door de stad trokken. Bovendien refereert de vorm van de vulva aan de stralenkrans waarmee Mariabeelden vaak waren omgeven. Maria als hemelkoningin draagt ten slotte ook een kroon, zoals te zien is op 15de-eeuwse houtsneden. Vanwege de visuele associatie van de vulva en Maria in de stralenkrans zijn deze beelden elkaars tegenhangers.

Processie met vulva, detail en Madonna in stralenkrans, handgekleurde houtsnede, Duits, 1450-1500, 75 x 54 mm. British Museum, Prints and Drawings, 1860,0414.225. © The Trustees of the British Museum. Bron: British Museum collection online

Het harige kleed

De vulvapelgrim roept eveneens visuele associaties op, namelijk met het harige kleed. Pelgrims droegen soms een overkleed van ruwe haren. Een voorbeeld daarvan bracht de Italiaanse schilder Antonio di Puccio Pisano, beter bekend als Pisanello, aan op de muur van de kapel van de familie Pellegrini in de kerk van Santa Anastasia in Verona.

Pisanello, Wapen van de familie Pellegrini, fresco, 1433-1438. Verona, Santa Anastasia, cappella Pellegrini. Bron: Wikimedia

De familie Pellegrini (van het Italiaanse woord pellegrino dat pelgrim betekent) had een pelgrim in haar wapen. Die figuur, zoals Pisanello hem afbeeldde, houdt de gebruikelijke attributen van hoed, staf en rozenkrans in handen. Daarnaast draagt hij het typerende pelgrimskleed gemaakt van harig materiaal. Ook de vulva’s op de insignes dragen hoed, staf en rozenkrans waardoor zij als pelgrims herkenbaar zijn. In de context van deze attributen wordt ook hun harige omhulsel onderdeel van hun pelgrimsuitrusting.

Hiermee is het laatste over de genitalia-insignes nog zeker niet gezegd. Deze uitleg van de vulvapelgrim is niet de enige denkbare. De associatie met het harige kleed van pelgrims duidt slechts een klein aspect van de draagspelden. Desalniettemin verklaart deze uitleg waarom vooral vulva’s als pelgrims werden voorgesteld. Dit heeft dus weinig te maken met een negatief oordeel over (vrouwelijke) pelgrims. Om de betekenis van de vulva als pelgrim en andere genitalia-insignes te begrijpen, moeten we allereerst kijken naar de verschillende contexten waarin deze speldjes functioneerden. Pas dan kunnen we laagje voor laagje de diverse betekenissen onthullen.

Meer lezen?

Veel informatie over insignes is te vinden in het naslagwerk Heilig en Profaan waarvan tot nu toe 4 delen zijn verschenen (1993, 2001, 2012 en 2018). Over insignes met genitalia, zie:

  • Badges: Social Media of the Middle Ages (Lübeck 2020), vooral het artikel van Willy Piron, “Walking vulvas and flying phalluses”, pp. 270-289.
  • Ben Reiss, “Pious Phalluses and Holy Vulvas: The religious Importance of Some Sexual Body-Part Badges in Late-Medieval Europe (1200-1550).” Peregrinations: Journal of Medieval Art and Architecture 6, 1 (2017): 151-176 [online]
  • Ann Marie Rasmussen, “Moving Beyond Sexuality in Medieval Sexual Badges.” In From Beasts to Souls, red. E. Jane Burns en Peggy McCracken (Notre Dame 2013), pp. 221-247. [online]
  • Ann Marie Rasmussen, Wandering Genitalia: Sexuality & the Body in German Culture between the Late Middle Ages & Early Modernity (London 2009). [online]
  • Jos Koldeweij, “‘Shameless and Naked Images’: Obscene Badges as Parodies of Popular Devotion.” In Art and Architecture of Late Medieval Pilgrimage in Northern Europe and the British Isles, red. Sarah Blick en Rita Tekippe (Leiden en Boston 2005), pp. 493-510.
  • Malcolm Jones, “Sacred and profane: reinforcement and amuletic ambiguity in the late medieval lead badge corpus.” Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 59 (2004), 111-137. DOI: 10.1163/18756719-059001007
  • Malcolm Jones, The Secret Middle Ages (Stroud, 2002).

Ik schreef vaker over insignes op deze website, bijvoorbeeld over insignes ter bescherming tegen de pest en over moderne hulpmiddelen in het onderzoek naar insignes.

One Response

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top