De pest in het museum

Historische rampen lijken bij uitstek geschikt voor een tentoonstelling. Dat is zeker zo midden in een crisis. Hoe moeilijk culturele instellingen het ook hebben, juist nu bewijzen ze hun waarde. Op 25 februari 2021 opent de lang verwachte tentoonstelling De Pest in Museum Het Valkhof. De pest – eigenlijk een verzamelnaam voor verschillende ziekten – vond haar uitdrukking in schilderijen, prenten en andere media. Door historische objecten naast nieuwe beelden te laten zien, worden lange lijnen getrokken. Bovendien leiden deze tot nieuwe inzichten, niet alleen over het verleden. Een tentoonstelling over een historisch onderwerp houdt ons altijd ook een spiegel voor.

De pest en de actualiteit

De veelbelovende aankondiging van Museum Het Valkhof verzekert een verbinding van de geschiedenis met de actualiteit. Hoewel de tentoonstelling niet gepland was als parallel voor de huidige coronacrisis zullen de tentoonstellingsmakers zich tijdens de organisatie herhaaldelijk hebben verbaasd over de overeenkomsten. Een vergelijking van de pest met COVID-19 dringt zich bijna automatisch op, op allerlei niveaus.

Veel historici legden het afgelopen jaar een link met besmettelijke ziektes in het verleden, zoals cholera en de Spaanse ziekte. Ook tijdens uitbraken van de pest in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd moesten mensen, dorpen en steden in lockdown, al noemde men dat anders. Mensen wapenden zich op verschillende manieren tegen de gevreesde en ongrijpbare ziekte, met mondkapjes bijvoorbeeld. Groepen werden gestigmatiseerd. Artsen konden de hoeveelheid werk niet aan.

Cornelis Jonson van Ceulen, Portret van IJsbrand van Diemerbroek, 1657, olie op doek, 114 x 91 cm. Museum Het Valkhof. Bron: Vereniging Rembrandt

Pest in het museum

Een tentoonstelling over de pest lijkt daarmee bijna onontkoombaar. Vanwege de Nijmeegse arts IJsbrand van Diemerbroek die het meest beroemde Nederlandse traktaat over de pest schreef, is Museum Het Valkhof de aangewezen plek. Nog in 2010 kocht het Nijmeegse museum met behulp van de Vereniging Rembrandt een portret van de beroemde pestdokter.

De pest hoort thuis in het museum. Ingrijpende gebeurtenissen hebben altijd als vanzelf een weg gevonden in de culturele verbeelding.

Theodoor van der Schuer, Pestlijders in een hospitaal, 1682, olie op doek, 134,9 × 163,2 cm. Leiden, Museum De Lakenhal, S 395. Bron: Museum De Lakenhal

Rampen en kunst zijn een twee-eenheid. De pest is alleen al daarom een spannend onderwerp voor een tentoonstelling en de aankondiging van Museum Het Valkhof is veelbelovend:

Het museum laat in De Pest zien hoe een van de meest verwoestende infectieziekten die ooit de wereld teisterden zijn sporen heeft nagelaten in kunst en samenleving

– Website Museum Het Valkhof: Verwachte tentoonstellingen.

Watersnood-tentoonstelling

Op basis van een tentoonstelling over watersnood concludeerde een recensent ruim een eeuw geleden:

Ten slotte is er géén gebeurtenis in het menschelijke leven, waarop niet de kunst haren stempel zet.

N. H. Wolf, ‘Watersnood-tentoonstelling’, De Kunst 8 (1916), p. 241.

Wolf schreef de woorden na een bezoek aan expositie naar aanleiding van de stormvloed van 1916. In het Panorama-gebouw in Amsterdam had men een zaal ingericht vol met voorstellingen, vooral prenten, uit de enorme collectie van Albertus Theodorus Hartkamp (1848- 1924). Dit was tevens de laatste van een reeks tentoonstellingen die de verzamelaar organiseerde met de talrijke prenten en drukken uit zijn imposante collectie.

De geschiedenis van overstromingen in Nederland opende met een gravure van de Sint-Elisabethsvloed. Vermoedelijk ging het hier om een prent van Romeyn de Hooghe voor Balens Beschryvinghe der Stad Dordrecht uit 1677.

Tijdens een tentoonstelling leren we niet alleen over het verleden, het museum creëert met De Pest ook een tijdsbeeld van nu.
Romeyn de Hooghe, Sint-Elisabethsvloed van 1421, 1677, kopergravure, 209 x 310 mm. Rijksmuseum, RP-P-OB-76.843. Bron: Rijksstudio

De gravure van De Hooghe was aangevuld met prenten van volgende overstromingen op Nederlands grondgebied, vooral in de 19de eeuw. Ook toen drong de vergelijking met de actualiteit zich snel op. In de talrijke afbeeldingen zag Wolf allerlei parallellen en dit gold niet alleen voor de recensent. Volgens Wolf zou zelfs de koningin tijdens haar bezoek aan de tentoongestelde collectie van Hartkamp in verwondering hebben uitgeroepen:

Merkwaardig, dat het land er precies uitziet als toen!

Een tentoonstelling als tijdsbeeld

Een historische vergelijking leert ons veel over de vroegere omgang met een epidemie. Toch zeggen de vergelijkingen die we nu maken, ook veel over de huidige tijd. Het is tekenend wélke parallellen we trekken. Toen Wolf in zijn recensie de opvallende overeenkomsten in de respons op watersnood beschreef, concludeerde hij bijvoorbeeld:

En dat er ook tóen door de gemeenschap, en vooral door de kunstenaars, veel voor de slachtoffers van den watersnood werd gedaan, bewijzen tal van prenten die dat alles in beeld brengen.

Wolf, ‘Watersnood-tentoonstelling’ (1916), p. 242.

Het is een vergelijking die we nu vermoedelijk minder snel zouden maken. Of die we in ieder geval minder interessant vinden. De aankondiging van een tentoonstelling over de pest maakt daarom nieuwsgierig, niet alleen naar de objecten die het museum gekozen heeft. Het is spannend om te zien welke verbindingen het museum zal maken. Bovendien is het fascinerend waar bezoekers de nadruk gaan leggen, juist omdat die keuzes iets zeggen over onze samenleving.

Beginpagina van een brochure van C. A. Neijboer, De Pest te Nijmegen, 1636-37 (Nijmegen 1902). Regionaal Archief Nijmegen, Br 1179. Bron: Geschiedenislokaal024

Hopelijk kunnen we de tentoonstelling in februari gewoon bezoeken. We kunnen dan genieten van de interessante, mooie en fascinerende objecten die de tentoonstellingsmakers bijeen hebben gebracht en iets leren over het verleden. Ter plekke zullen we ons verbazen over de parallellen met de huidige situatie en verzuchten dat er gelukkig ook heel veel beter is geregeld dan vroeger. Ondertussen kijken we dan ook een beetje naar onszelf.


Meer lezen?

Op de tentoonstelling De Pest zal het aangrijpende schilderij te zien zijn dat de Haagse schilder Theodoor van der Schuer in 1682 maakte voor het Leidse pesthospitaal. Voor een artikel in JHNA keek ik nog eens goed naar de voorstelling: het blijkt een allegorie vermomd als een dramatische scène in een pesthospitaal. Ik schreef ook blogs over Van der Schuers voorstelling, bijvoorbeeld ‘Liefde als leidraad in crisistijd‘ en ‘Bedekte monden en neuzen‘.

De pest teisterde de Lage Landen ook al in de middeleeuwen. Toen droeg men soms metalen hangers in de vorm van een Taukruis ter bescherming tegen de ziekte.

In een eerder blogartikel, getiteld ‘Verlies van het culturele hart na rampen‘, besteedde ik aandacht aan de kwetsbaarheid van culturele instellingen na een ramp zoals de huidige.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top