Birgitta van Zweden met getekende insignes

Prenten waren gebruiksvoorwerpen, al in de late middeleeuwen. Eigenaars lijmden hun houtsneden in boeken en pasten ze aan, indien gewenst. De heilige Birgitta van Zweden heeft op haar afbeeldingen vaak een pelgrimsstaf, -tas en -hoed bij zich omdat zij een bedevaart naar Santiago de Compostela had ondernomen. Door getekende insignes aan haar hoed toe te voegen, veranderde een anonieme prenteigenaar Birgitta van Zweden met getekende insignes in een pelgrim van Wilsnack en Einsiedeln. Beiden zijn bestemmingen die de heilige nimmer aandeed. Mogelijk bracht de eigenaar de insignes aan als een herinnering aan eigen bedevaarten naar deze populaire plaatsen.

De heilige Birgitta van Zweden

Birgitta van Zweden is vooral bekend als stichter van haar eigen kloosterorde. Met haar man Ulf Gudmarsson ondernam Birgitta in 1341 een bedevaartstocht naar Santiago de Compostela. Beide echtelieden betraden daarna het klooster. Kort daarop overleed Ulf en Birgitta besloot tot het stichten van de kloosterorde die zij de Orde van de Allerheiligste Zaligmaker noemde. De kloosterlingen worden ook Birgittinessen en Birgittijnen genoemd, naar hun stichter. Het eerste dubbelklooster stond in het Zweedse Vadstena. Later zou Birgitta naar Rome afreizen waar zij zich actief met kerkpolitiek zou bezighouden.

Vaak is de pelgrimshoed van Birgitta ongedecoreerd. Soms siert een voorstelling van het gelaat van Christus haar pelgrimshoed, bijvoorbeeld in een miniatuur in een Birgittijns breviarium in New York public library. Hoewel Birgitta’s reis naar Rome geen bedevaartstocht was, duidt het souvenir op haar bezoek aan die stad. Daar werd immers het het reliek bewaard dat het Vera Icon werd genoemd. Deze doek toonde de afdruk van het gelaat van Christus. Die zou hij hebben achtergelaten toen Veronica hem de doek had aangeboden om zijn gezicht af te vegen op zijn weg naar de berg Golgotha. Pelgrims konden in Rome afbeeldingen kopen van het Vera Icon, vaak geschilderd. Ik schreef al eens een blogpost over deze kleine schilderingen op perkament. Het plaatje van Christus’ lijdende gezicht sluit tevens aan bij de spirituele aandachtspunten van Birgitta’s orde die zich vooral op de passie richtte.

Birgitta van Zweden als pelgrim, ingekleurde houtsnede, Duits, 1450-1500, British Museum, Prints and Drawings, 1890,1013.55. © The Trustees of the British Museum. Bron: British Museum collection online

Ook op een houtsnede in British Museum is Birgitta van Zweden met de haar gebruikelijke pelgrimsattributen afgebeeld. Achter haar rug staat een pelgrimsstaf met een haak waaraan een tas hangt. Op de staf rust een pelgrimshoed. De houtsnede werd met de hand ingekleurd.

Gelijmd in een boek

In de documentatie van het British Museum staat over de houtsnede:

The acquisition register states that this was acquired ‘fixed in a contemporary book cover’. Colvin’s report dated 3 October 190 [sic] states that it was ‘pasted inside a XVc book-cover’ …

British Museum collection online

Het British Museum verwierf de houtsnede in 1890, toen nog gelijmd in een boek. De houtsnede werd hier echter uit verwijderd, mogelijk op instigatie van Sir Sidney Colvin die van 1883 tot 1912 keeper of prints and drawings van het British Museum was.

De verwijdering sluit aan bij de toen heersende overtuiging dat de onderdelen die na de productie van het boek waren aangebracht, in verschillende afdelingen thuishoorden. Dat wil zeggen, een boek hoorde in de bibliotheek en houtsneden in het prentenkabinet. Ook haalde men wel andere objecten uit boeken, zoals bijvoorbeeld kleine insignes die vervolgens naar munten- of penningenkabinetten verhuisden. Wat wij nu als waardevolle context van deze voorwerpen beschouwen, ging daarmee helaas vaak verloren.

Birgitta van Zweden als pelgrim, detail: hoed met toegevoegde pelgrimstekens. Bron: British Museum collection online

De vroeg 16de-eeuwse eigenaar legde zich niet neer bij de twee weinig specifieke pelgrimstekens op de hoed van Birgitta. Op de hoedenrand tekende deze enkele extra bedevaartssouvenirs. Het kruisje in het midden refereert mogelijk aan de bijzondere devotie die Birgitta van Zweden had voor de kruiswonden van Christus. Vanwege de specifieke vormen en details zijn de andere insignes duidelijk herkenbaar als pelgrimstekens uit Einsiedeln en Wilsnack.

Birgitta met Einsiedeln

Insigne met de Engelweihe, Einsiedeln, gevonden in Lödöse (Zweden), 15de eeuw, lood-tin, 77 x 68 mm. Göteborgs Historiska Museum, L 162. Bron: Kunera 03922

Einsiedeln en Wilsnack waren populaire bestemmingen bij pelgrims in Duitse landen waar ook de houtsnede werd gemaakt. Pelgrims trokken naar het Zwitserse Einsiedeln, vooral vanwege de zogenaamde Engelweihe die daar zou hebben plaatsgevonden. Volgens de legende had een onbekende bisschop de kapel van Einsiedeln gewijd met de hulp van engelen. Deze mysterieuze geestelijke bleek later niemand minder dan Christus te zijn geweest.

De souvenirs die pelgrims in Einsiedeln konden kopen, tonen de Engelweihe die Einsiedeln beroemd had gemaakt. Links zit Maria met kind in een kapel, met een kaarsdragende engel in de deuropening. Rechts staat een bisschop met een tweede engel. De bisschop is Christus, te herkennen aan de kruisnimbus achter zijn hoofd. In zijn hand houdt hij een wijwaterkwast waarmee hij de kapel wijdt. Achter hem staat een engel met een wijwatervat. Een kruisje bekroont de spitse top van het Einsiedeln-souvenir.

Twee van de getekende insignes op de rand van Birgitta’s hoed hebben de kenmerkende vorm van een insigne uit Einsiedeln, inclusief kruisje bovenop. De tekenaar deed een enkele keer zelfs moeite om rechts de figuur van een bisschop weer te geven, met mijter. De figuur lijkt zich in beide gevallen naar links te wenden, zoals de bisschop op de insignes van Einsiedeln.

En Wilsnack

Drie hosties, die op wonderlijke wijze een hevige brand overleefden, maakten het Duitse Wilsnack tot een geliefde bestemming voor pelgrims. De herkenbare insignes tonen standaard de drie ronde hosties, twee boven en een onder. Twee kruisjes, die vaak verloren gingen, bekronen de bovenste twee hosties.

Insigne met de drie hosties, Wilsnack, gevonden in Nieuwlande, lood-tin, eind 15de eeuw, 36 x 31 mm. Collectie familie Van Beuningen, 1709. Bron: Medieval Badges Foundation

Op de rand van de Birgitta’s hoed zit ook een insigne met de typerende vorm van Wilsnacksouvenir. Bovendien tekende de eigenaar nog een Wilsnack-insigne tussen het hoofd van Birgitta en de hoed in. Deze heeft zelfs de kenmerkende driehoekige verbindingsstukjes tussen de drie hosties in.

Waarschijnlijk woonde de eerste eigenaar(s) van de houtsnede in Duitstalig gebied waar de prent ook werd gemaakt. Dit stemt overeen met de -weliswaar uitgestrekte- regio waar ook pelgrims van Wilsnack en Einsiedeln vooral vandaan kwamen. Insignes uit deze twee pelgrimsoorden waren vooral bekend in de 15de en vroege 16de eeuw, toen ook de houtsnede vervaardigd werd en werd gebruikt. In ieder geval liet een Lutherse predikant de beroemde hosties van Wilsnack in 1522 publiek verbranden waarmee er een einde kwam aan de cultus. Ook al stopten de pelgrims niet meteen met hun bezoeken aan Wilsnack, daarna zal er een einde zijn gekomen aan de productie van insignes in dit oord.

Persoonlijke herinnering?

Met de getekende insignes veranderde Birgitta van Zweden in een pelgrim van Wilsnack en Einsiedeln, hoewel zij deze plaatsen nooit bezocht had. De insignes roepen daarom vragen op over de redenen van de tekenaar om ze af te beelden. Bovendien dateerde eigenaar de hoed met het jaartal 1520, vlak voordat de hosties in Wilsnack werden verbrand. Ondernam deze wellicht zelf bedevaarten naar Einsiedeln en Wilsnack in dat jaar? Mogelijk wilde de prenteigenaar de houtsnede met de getekende insignes omvormen tot een gedenkteken dat herinnerde aan diens persoonlijke bedevaarten in 1520.


Meer lezen?

Ik schreef vaker blogposts over loodtinnen draagtekens, bijvoorbeeld over de serieproductie ervan, over insignes uit Scheut en over insignes die beschermden tegen de pest.

Over de insignes van Wilsnack en Einsiedeln, zie H.J.E. van Beuningen et al., Heilig en Profaan, 4 dln (Cothen en Langbroek 1993-2018). Over Birgitta van Zweden: Birgitta van de Zweden 1303-1373: 600 jaar kunst en cultuur van haar kloosterorde, L. van Liebergen, red. (Uden, Museum voor Religieuze Kunst, 1986).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top