Bedekte monden en neuzen tegen de pest

De aanpak van de coronacrisis laat zich vergelijken met die van de pest in de middeleeuwen, zo stelde de Leidse cultuurhistoricus Claire Weeda in het Leidsch Dagblad. Zo hoorde een contactverbod met besmette mensen tot één van de belangrijkste maatregelen. Ook als we kijken naar de verbeelding van de beide epidemieën zijn er frappante overeenkomsten. Op 19 maart 2020 schreef Maarten Keulemans voor De Volkskrant een artikel getiteld: ‘Kan corona zich … verplaatsen door de lucht?’ In de vroegmoderne tijd dacht men dat ook besmetting met de pest via de lucht plaatsvond. Daarom stelde de Haagse schilder Theodoor van der Schuer (1634-1707) de pest voor als een dreigende wolk en schilderde hij zorgverleners met bedekte monden en neuzen.

Theodoor van der Schuer, Pestlijders in een hospitaal, 1682, olie op doek, 134,9 × 163,2 cm, Museum De Lakenhal, S 395. Bron: Museum De Lakenhal

Het Leidse pesthospitaal

De pest was lange tijd een gevreesde ziekte. Nog tot halverwege de zeventiende eeuw waren er regelmatig grote pestuitbraken met enorme consequenties voor het openbare leven in de stad. Na een grote uitbraak in 1635-36 liet het Leidse stadsbestuur een tijdelijk houten hospitaal neerzetten. In 1657 werd begonnen met een stenen gebouw. Voor de regentenkamer van deze instelling maakte Theodoor van der Schuer in 1682 een schilderij waarop hij de pest afbeeldde als een ziekte die zich via de lucht verspreid.

Van der Schuer schilderde een dramatische scène. Op de voorgrond ligt een lijkbleke vrouw met een zweer op haar borst die haar onmiskenbaar als pestslachtoffer identificeert. Met haar hoofd achterover en haar mond halfopen verkeert ze duidelijk in een erbarmelijke staat. Een peuter strekt huilend zijn armpje naar haar uit, terwijl twee jonge mensen proberen haar lijden te verzachten. Een van de verzorgers neemt een schaal van haar over, terwijl hij neus en mond bedekt houdt met een doek om besmetting te voorkomen. Boven zijn hoofd hangt een donkere wolk.

Theodoor van der Schuer, Pestlijders in een hospitaal, detail: rook in de lucht en bedekte monden. Bron: Museum De Lakenhal

Johannes Heurnius

Het heersende idee was dat de ziekte zich via de lucht verspreidde. Onmerkbaar trok de besmette lucht in het lichaam, zo schreef de Leidse arts Johannes Heurnius rond 1600:

Want daer is eenen sekeren roock in de locht, die het herte willet bestrijden: Welcke locht door haere dunnigheydt ende doordringhende cracht, door alle deelen des lichaemes trecket, sonder van ons beseven of ghevoelet te zijne.

Johannes Heurnius, Het noodigh Pest-boeck, Leiden 1600, p. 11.

Heurnius (1543-1601) was professor in de medicijnen en rector magnificus aan de universiteit van Leiden. Het noodigh Pest-Boeck moest de stad helpen in de strijd tegen de ziekte, zo benadrukte de arts in de inleiding. Meer specifiek richtte hij zijn advies aan de mensen die met pestslachtoffers werkten. Zo vermeldt hij bijvoorbeeld dat de deuren van het hospitaal gedurende de dag gesloten moeten blijven. Verder oppert Heurnius een hele reeks aan mogelijke bestrijdingsmiddelen om de besmette lucht te zuiveren, onder andere met welriekende kruiden.

De pest in de kunst

Kunstenaars stelden de pest vaak voor als een engel die de mens bedreigt met een zwaard of met pijlen. In zijn voorstelling van een bijbelse pestuitbraak behield de Franse kunstenaar Pierre Mignard de engel, maar verving de traditionele wapens door vaten waaruit donkere rook stroomt. Van der Schuer liet vervolgens de engel weg. Bij hem resteerde alleen de omineuze wolk.

Gérard Audran naar Pierre Mignard, Pest, 1650-1703, ets en gravure, 530 x 620 mm, Rijksmuseum, RP-P-OB-70.419. Bron: Rijksstudio

Boven de hoofden van Van der Schuers hoofdrolspelers veranderde de wolk in een slecht voorteken. Het werd een aankondiging van rampspoed in het verschiet. Tegelijkertijd symboliseerde de wolk goddelijke voorzienigheid. Mensen waren het erover eens dat god de eerste oorzaak was van de pest en de pest een straf voor menselijke zonden.

In lijn hiermee benadrukte Heurnius:

Seker sonder God is dese sieckte, is dese wreede verslindtster stercker dan de helpselen, stercker dan de helpers; Wie sal haer connen wederstaen, verwinnen?

Heurnius, Het noodigh Pest-boeck, 6

Als symbool van goddelijke almacht is de rook een tegenhanger van de medicijnen op de grond. Niet voor niets laat de vrouw haar medicijnen links liggen en werpt zij haar blik omhoog. Zonder goddelijke bijstand zijn menselijke hulpmiddelen zinloos, zo lijkt Van der Schuer te waarschuwen.

Mondkapjes

Inmiddels is veel meer duidelijk over de pest. We weten dat er onder de vroegmoderne noemer van de pest verschillende ziekten schuilgingen. Ook is er meer bekend over de oorzaken van de pest en besmetting. De bacterie die de pest veroorzaakte, verplaatste zich via vlooien. Toch dacht men indertijd dat besmetting via de lucht plaatsvond en men bedekte daarom neus en mond. Daarnaast hielp de bedekking tegen de stank die met de ziekte gepaard ging. Hoewel de doekjes patiënten tegen nieuwe bacteriën beschermden, boden ze de drager waarschijnlijk weinig bewapening. De doekjes waren ongeveer zo effectief tegen de pest als mondkapjes tegen het coronavirus.


Meer lezen?

In een eerder artikel schreef ik over middeleeuwse maatregelen tegen de pest. Rampen vormen een belangrijk deel van mijn huidig onderzoek. Bijvoorbeeld schreef ik over de toepassingen van prenten met voorstellingen van een brand en over een curieuze afbeelding van een tovenaar op een pamflet over een insectenplaag.

Meer lezen over het Leidse pesthospitaal en het schilderij van Theodoor van der Schuer?

  • Hanneke van Asperen, “Nothing Else Than Decay: Theodoor van der Schuer’s ‘Allegory of Human Deprivation’ for Leiden’s Plague Hospital.” Journal of Historians of Netherlandish Art 12, 2 (2020). [binnenkort te verschijnen]
  • Leo Noordegraaf en Gerrit Valk, De Gave Gods: De Pest in Holland vanaf de Late Middeleeuwen, Bergen 1988. [dbnl]
  • Jan Dröge, “De Bouwgeschiedenis van het Pesthuis te Leiden.” Jaarboekje Oud-Leiden 8 (2000), pp. 75-96. [pdf]
  • E.J.N., Bouwhistorische Documentatie en Waardebepaling: Leiden, Voormalig Pesthuis. Rijksgebouwendienst, Bureau Rijksbouwmeester, 1989.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back to Top